Приемная комиссия

CALL- центр "Абитуриент" тел. +375 (152) 73-01-01 (многоканальный)
МТС: +375 (33) 35 44 500
Life: +375 (25) 77 44 500
Email: abit@grsu.by

 

 

 

 
Программа вступительного испытания для получения высшего образования II ступени
по специальности
1-21 80 16 «Отечественная история»
в 2017 году
 
 
 
 
 
ТЛУМАЧАЛЬНАЯ ЗАПІСКА

 

Праграма ўступнага іспыту для паступаючых у магістратуру па спецыяльнасці «Айчынная гісторыя» грунтуецца на вызначэнні і адборы галоўных паняццяў, ідэй, тэндэнцый, фактаў, дат, імён і іншых элементаў гістарычных ведаў, каб раскрыць сутнасныя элементы і праявы эканамічных адносін і важнейшых рысаў гаспадарчага развіцця; дэмагеаграфічнай характарыстыкі і сацыяльнай стратыфікацыі грамадства; асноўных палітычных падзей і іх уплыву на дзяржаўна-прававую эвалюцыю; канфесійнага і этнакультурнага развіцця; найкаштоўнейшых здабыткаў духоўнага жыцця народа.
Змест праграмы адпавядае сучасным дасягненням гістарычнай навукі. Праграма для паступаючых у магістратуру складзена на аснове Тыпавой вучэбнай праграмы для вышэйшых навучальных устаноў па спецыяльнасці 1-21 03 01 «Гісторыя» (Мінск, 2014). Яна складаецца з шасці раздзелаў, ахоплівае асноўныя этапы развіцця беларускіх зямель ад старажытнасці да нашага часу.
Дысцыпліна «Гісторыя Беларусі» з’яўляецца нарматыўнай і адной з вядучых у навучальным плане спецыяльнасці «Гісторыя» ВНУ Рэспублікі Беларусь. Яна выкладалася на працягу 1 – 3 гадоў навучання (6 семестраў) і яе пытанні былі ўключаны ў дзяржаўны экзамен па спецыяльнасці.
Мэта вывучэння дысцыпліны заключалася ў набыцці студэнтамі ведаў аб асноўных этапах, з’явах і падзеях, імёнах айчыннай гісторыі; разуменне яе месца ў сістэме сацыяльна-гуманітарных ведаў; у дакладным уяўленні імі ўзаемапранікненняў і узаемаўплываў народаў, што адбываліся на сумежжы цывілізацый Захаду і Усходу; у фарміраванні творчай і гарманічнай, сацыяльна актыўнай асобы з навукова-гуманістычным светапоглядам.

 

Гэта мэта рэалізоўвалася праз вырашэнне наступных задач:

  • навучыць студэнтаў знаходзіць прычынна-выніковыя сувязі гістарычных працэсаў і падзей;
  • прывіць ім навыкі ў вызначэнні фактараў, якія абумовілі змест, характар, асаблівасці рэгіянальнага развіцця;
  • сфарміраваць крытычны падыход да аналізу мінулага і правядзення яго сувязі з сучаснасцю;
  • садзейнічаць фарміраванню ў выпускніка вышэйшай школы школы актыўнай грамадзянскай пазіцыі.

 

У выніку вывучэння дысцыпліны выпускнік, паступаючы ў магістратуру, павінен

ведаць:

  • гістарыяграфію і асноўныя крыніцы па вывучаных праблемах і аспектах гістарычнага мінулага беларускага народа;
  • асноўныя тэорыі грамадскага развіцця ў адпаведнасці з фармацыйным і цывілізацыйным падыходамі да разгляду гісторыі Беларусі;
  • асноўныя этапы фарміравання беларускага этнасу ў розныя гістарычныя перыяды;
  • сутнасныя характарыстыкі еўрапейскага, расійскага, савецкага і сучаснага шляхоў мадэрнізацыі ў сацыяльна-эканамічнай, ідэйна- палітычнай, культурнай і духоўнай сферах;
  • асноўныя дасягненні ў развіцці матэрыяльнай і духоўнай культуры, культурна-гістарычную спадчыну беларускага грамадства;
  • асноўныя этапы станаўлення дзяржаўнасці на тэрыторыі Беларусі, беларускай дзяржаўнасці і дзяржаўнага суверэнітэта Рэспублікі Беларусь;
  • месца і ролю беларускіх зямель у геапалітычных працэсах у розныя гістарычныя перыяды, месца і ролю суверэннай Рэспублікі Беларусь у працэсах інтэграцыі і глабалізацыі.

умець:

  • прымяняць фармацыйны і цывілізацыйны падыходы да вывучэння гісторыі пры характарыстыцы заканамернасцяў і асаблівасцяў гістарычнага развіцця беларускага соцыума;
  • тлумачыць уплыў розных культурна-цывілізацыйных фактараў на сацыяльна-эканамічнае, дзяржаўна-палітычнае, этнаканфесійнае і культурнае развіццё Беларусі ў розныя гістарычныя перыяды;
  • ажыццяўляць параўнальны аналіз рэформ і рэвалюцый у працэсе мадэрнізацыі беларускага грамадства, ацэньваць вынікі дзейнасці савецкай грамадска-палітычнай і сацыяльна-эканамічнай сістэмы ў СССР, вызначаць сутнасныя характарыстыкі сучаснай беларускай мадэлі сацыяльна-эканамічнага развіцця;
  • ацэньваць асноўныя дасягненні матэрыяльнай і духоўнай культуры Беларусі ў кантэксце гістарычнага развіцця і выкарыстоўваць культурна-гістарычную спадчыну ў сваёй прафесійнай дзейнасці;
  • аналізаваць працэс станаўлення беларускай дзяржаўнасці, афармлення і мацавання суверэнітэту Рэспублікі Беларусь у аспекце фарміравання прававой дзяржавы.

 

 

ЗМЕСТ КУРСА

 

1. БЕЛАРУСКІЯ ЗЕМЛІ СА СТАРАЖЫТНАСЦІ ДА СЯРЭДЗІНЫ XIII СТ.

 

1.1. Уводзіны ў гісторыю Беларусі. Першабытная эпоха на тэрыторыі Беларусі (100–35 тыс. гг. да н. э. – VIII ст. н. э.)
Гісторыя Беларусі як навучальная дысцыпліна. Змест і структура курса. Характарыстыка вучэбнай літаратуры.
Асаблівасці гістарычнага шляху беларускага народа. Тэрыторыя і прыродныя ўмовы. Эвалюцыя назваў краю і насельнікаў. Перыядызацыя гісторыі Беларусі. Гісторыя як памяць народа. Важнейшыя крыніцы па гісторыі Беларусі. Навуковыя і вучэбныя выданні крыніц.
Асэнсаванне гістарычнага лёсу беларусаў. Канцэпцыі польскіх і расійскіх гісторыкаў. Зараджэнне і развіццё беларускай нацыянальнай гістарыяграфіі. Вывучэнне гісторыі Беларусі ў савецкай гістарычнай навуцы. Дасягненні замежных вучоных. Сучасны стан беларускай гістарыяграфіі і гістарычнай свядомасці грамадства. Роля гістарычных ведаў у нацыянальна-культурным адраджэнні народа і станаўленні суверэннай дзяржавы — Рэспублікі Беларусь.
Першапачатковае засяленне. Сляды знаходжання першых пасяленцаў, старажытныя стаянкі. Неандэртальцы і краманьёнцы. Умовы жыцця, прылады працы і зброя, асноўныя заняткі. Крэмнездабываючая справа. Мацярынская радавая абшчына як сацыяльная арганізацыя. Плямёны і археалагічныя культуры каменнага веку, меркаванні аб іх этнічнай прыналежнасці. Рэлігійныя вераванні і абрады. Першабытнае мастацтва.
Насельніцтва тэрыторыі Беларусі ў эпоху бронзы і раннім жалезным веку. З’яўленне індаеўрапейцаў, іх балцкая галіна на беларускіх землях. Узаемадзеянне з даіндаеўрапейскім насельніцтвам. Узнікненне і развіццё вытворчых формаў гаспадарання. Плаўка і апрацоўка металаў. Зараджэнне грамадскага падзелу працы. Першапачатковы абмен. Бацькоўскі (патрыярхальны) род. Матэрыяльная і духоўная культура плямён бронзавага і жалезнага вякоў.
Рассяленне славян. Генезіс усходнеславянскіх плямён і шляхі іх рассялення па тэрыторыі Беларусі. Узаемаадносіны з балтамі. Праблема паходжання беларусаў. Далейшае развіццё і індывідуалізацыя вытворчасці. Сельская абшчына («мір»). Паселішчы і гарадзішчы. Разлажэнне першабытна-абшчынных адносін. Узнікненне класавага грамадства. Саюзы плямён («княжанні»). Рэлігія і культура крывічоў, дрыгавічоў і радзімічаў.

 

1.2. Раннефеадальныя дзяржаўныя ўтварэнні на беларускіх землях (IX – першая палова XIII ст.)
Першыя княствы-дзяржавы. Вытокі дзяржаўнасці Беларусі. Узнікненне княстваў. Старажытнабеларускія землі і Кіеўская Русь.
Дзяржаўнасць Полацкай зямлі. Узаемаадносіны Полацка з Кіевам і Ноўгарадам. Рагвалод і Рагнеда. Усталяванне дынастыі Ізяславічаў. Княства пры Брачыславе. Усяслаў Полацкі. Бітва на Нямізе. Барацьба Уладзіміра Манамаха з Усяславам. Значэнне дзейнасці Уладзіміра Манамаха.
Утварэнне Тураўскага княства. Княжанне Святаполка Уладзіміравіча. Адносіны Турава з Кіевам. Паступовае ўзвышэнне Пінска.
Беларускія землі ў Смаленскім, Чарнігаўскім, Кіеўскім, Уладзіміра-Валынскім княствах.
Феадальная раздробленасць. Прычыны і наступствы феадальнай раздробленасці. Княжацкія ўдзелы. Усобіцы.
Драбленне Полацкай зямлі. Узвышэнне Мінска ў час праўлення князя Глеба. Барацьба полацкіх і кіеўскіх князёў. Падзел Тураўскай зямлі, князь Юрый Тураўскі. Княствы ў беларускім Пабужжы і Панямонні, воласці ў Пасожжы.
Арганізацыя кіравання і дзяржаўны лад у землях-княствах. Звычаёвае і пісьмовае права. Пачаткі судаводства.
Сацыяльна-эканамічнае развіццё. Шматукладнасць эканомікі. Стан сельскай гаспадаркі, асноўныя прылады апрацоўкі глебы і вытворчасці сельскагаспадарчых прадуктаў. Узнікненне гарадоў, іх знешні выгляд, колькасць і геаграфічнае размяшчэнне. Гарадское рамяство. Унутраны і знешні гандаль. Дагавор Смаленска, Полацка і Віцебска з Рыгай у 1229 г.
Развіццё феадальных адносін на землях Беларусі. Пашырэнне зямельнай уласнасці свецкіх і царкоўных феадалаў, узмацненне іх улады на месцах. Шляхі закабалення свабодных сялян-абшчыннікаў. Формы феадальнай эксплуатацыі. Сацыяльнае расслаенне грамадства.
Барацьба з крыжацкай агрэсіяй і нашэсцем мангола-татараў. Знешнепалітвічнае становішча беларускіх зямель у пачатку XIII ст. Напад нямецкіх феадалаў на Усходнюю Прыбалтыку і Полацкую зямлю. Кукенойскі князь Вячка, герцыкскі князь Усевалад, полацкі князь Уладзімір — арганізатары змагання супраць крыжакоў. Удзел палачан у разгроме шведскіх захопнікаў у бітве на Няве (1240). Роля насельніцтва беларускіх зямель у стрымліванні нямецкага прасоўвання на ўсход у XIII ст. Легендарныя звесткі аб сутыкненнях з войскамі мангола-татараў на землях Беларусі ў сярэдзіне XIII ст. Бітва каля Магільна. Роля беларускага народа ў барацьбе з мангола-татарамі.
Рэлігія і культура. Перадумовы хрысціянізацыі. Першыя хрысціяне на беларускіх землях. Заснаванне Полацкай і Тураўскай епархій. Праблемы распаўсюджвання новай веры. Дваяверства. Вынікі і значэнне прыняцця хрысціянства.
Вусная народная творчасць. Паданні пра Рагнеду і Усяслава Чарадзея. Узнікненне школ, бібліятэк. Пісьменнасць і навуковыя веды. Перакладная і арыгінальная літаратура. Гістарычная проза. «Троя», «Александрыя». Летапісы. Полацкая асветніца Ефрасіння. Літаратурная дзейнасць Кірылы Тураўскага. Клімент Смаляціч. Аўрамій Смаленскі. Архітэктура. Жывапіс. Прыкладное мастацтва. Вытокі беларускага этнасу.

 

1.3. Утварэнне і станаўленне Вялікага Княства Літоўскага (другая палова XIII–XIV ст.)
Асноўныя падыходы да праблемы ўтварэння Вялікага Княства Літоўскага ў гістарыяграфіі. Агляд асноўных крыніц.
Утварэнне Вялікага Княства Літоўскага. Першыя звесткі пра Літву. Аб’яднаўчыя працэсы ў балта-ўсходнеславянскім рэгіёне ў пачатку XIII ст. Уплыў знешнепалітычнай сітуацыі на ўтварэнне дзяржавы ў верхнім і сярэднім Панямонні. Сацыяльна-эканамічныя перадумовы фарміравання ВКЛ. Роля Навагрудка ў заснаванні дзяржавы. Міндоўг і яго палітыка. Княжанне Войшалка, Трайдзеня, Віценя, Гедзіміна і Альгерда. Уключэнне ў склад ВКЛ Полацкага, Віцебскага, Менскага княстваў і падняпроўскіх зямель. Супрацьстаянне з Ордэнам. Давыд Гарадзенскі. Бітва на Сініх Водах. Значэнне Вялікага Княства Літоўскага ў гісторыі беларускага народа.
Дзяржаўны лад Вялікага Княства Літоўскага. Сталіцы, герб і мова дзяржаўнага справаводства. Органы дзяржаўнай улады і кіравання. Вялікі князь. Гаспадарская рада. Узнікненне вялікага «вальнага» сойма і сфера яго кампетэнцыі. Вышэйшыя службовыя асобы: маршалак земскі, канцлер, падканцлер, падскарбій земскі, гетманы. Дворныя ўраднікі. Сістэма мясцовага кіраўніцтва дзяржавай: удзельныя князі, ваяводы, кашталяны, старосты і дзяржаўцы. Судовая сістэма і асаблівасці яе існавання ў XIV–XV ст.
Эканамічнае развіццё і сацыяльныя адносіны. Развіццё прадукцыйных сіл у сельскай гаспадарцы. Феадальнае землеўладанне: дзяржаўнае, свецкае і царкоўнае. Магнаты, шляхта, баяры, зямяне. Сялянская гаспадарка і павіннасці сялян, іх юрыдычны стан. «Дымы» і «дворышчы». Вёскі, сёлы і воласці. Мясцовая адміністрацыя.
Гарады і замкі. Склад гарадскога насельніцтва. Рамяство і гандаль. Магдэбургскае права і яго роля ў эканамічным і грамадска-палітычным жыцці гарадоў.

 

2. БЕЛАРУСЬ У КАНЦЫ ХІV – ПЕРШАЙ ПАЛОВЕ XVII СТ.

 

2.1. Абвастрэнне ўнутраных супярэчнасцей у Вялікім Княстве Літоўскім у канцы XIV ст.
Дынастычная барацьба ў 70-я гг. XIV ст. Кейстут, Ягайла, Андрэй Полацкі, Вітаўт. Умовы пагаднення паміж вялікім князем маскоўскім Дзмітрыем Іванавічам Данскім і маці Ягайлы Ульянай Цвярской. Падрыхтоўка, заключэнне, змест і вынікі Крэўскай уніі. Агульназемскі прывілей 1387 г. і яго сутнасць. Пачатак распаўсюджвання каталіцтва ў Беларусі.
Узмацненне палітычных супярэчнасцяў паміж феадаламі каталіцкага і праваслаўнага веравызнанняў. Польска-ліцвінскія канфлікты і практычнае скасаванне Крэўскай уніі. Востраўскае пагадненне.

 

2.2. Княжанне Вітаўта, яго ўнутраная і знешняя палітыка. Казімір IV
Ліквідацыя буйных княстваў і ўмацаванне пазіцый цэнтральнай улады. Абласныя прывілеі і іх значэнне. Бітва на рацэ Ворскла і яе значэнне. Пашырэнне агрэсіі нямецкіх феадалаў на ўсход. Чарговае збліжэнне Вялікага Княства Літоўскага з Польскай Каронай. «Вялікая вайна». Разгром крыжакоў пад Грунвальдам. Гарадзельскі прывілей 1413 г. Рэлігійная палітыка Вітаўта.
Барацьба феадальных груповак за ўладу ў 30-я гг. XV ст. і змены ў кіраўніцтве дзяржавай. Прывілеі вялікіх князёў літоўскіх праваслаўнай знаці 1432 і 1434 гг.
Абранне Казіміра вялікім князем. Паўстанне «чорных людзей» у Смаленску, хваляванні ў Віцебску, Полацку, на Валыні, Жмудскай зямлі. Агульназемскі прывілей 1447 г. і яго значэнне. Пачатак юрыдычнага афармлення прыгоннага права. «Судзебнік» Казіміра IV 1468 г. Адносіны Вялікага Княства Літоўскага з Польшчай. Усходняя палітыка Казіміра. «Змова князёў» 1480–1481 гг. Спробы аддзялення ад Вялікага Княства Літоўскага часткі беларускіх зямель.

 

2.3. Культура Беларусі ў XIV–XV ст.
Этнічныя працэсы на беларускіх землях, складванне адметных рыс беларускага народа (мова, звычаі, традыцыі, характар). Этнічная самасвядомасць. Пытанне аб паходжанні назвы «Белая Русь».
Асаблівасці матэрыяльнай і духоўнай культуры. Дойлідства, жывапіс, скульптура. Кніжная справа. Летапісанне. Арыгінальная і перакладная літаратура.

 

2.4. Знешняя палітыка і войны Вялікага Княства Літоўскага ў першай палове XVI ст.
Адносіны Вялікага Княства Літоўскага з Маскоўскай дзяржавай. Ідэалагічнае абгрунтаванне прэтэнзій Вялікага Княства Маскоўскага на валоданне беларускімі землямі. Войны паміж суседнімі княствамі канца XV – першай паловы XVI ст., іх вынікі. Бітва на Ведрашы, абарона Смаленска, бітва пад Оршай. Паспалітае рушанне (усеагульнае апалчэнне) як аснова вайсковай арганізацыі ВКЛ у XVI ст. Узбраенне войска. Пачатак пераходу ад паспалітага рушання да наёмнага, прафесійнага войска. Набегі крымскіх татар і барацьба з паўднёвым агрэсарам. Бітва пад Клецкам. Мяцеж Міхаіла Глінскага. Асоба М. Глінскага і яго роля ў кіраўніцтве дзяржавай. Аб’ектыўныя і суб’ектыўныя прычыны, мэта выступлення М. Глінскага. Галоўныя падзеі мяцяжу, яго сувязь з маскоўскім дваром. Непасрэдныя і далёкасяжныя вынікі мяцяжу. Мерапрыемствы па ўмацаванні дзяржаўнай абароны ў 40–50-я гг. XVI ст.

 

2.5. Эвалюцыя дзяржаўнага ладу Вялікага Княства Літоўскага
Агульназемскія прывілеі 1492 і 1506 гг. Абмежаванне ўлады вялікага князя і пашырэнне правоў паноў-рады. Увядзенне павятовага сойміка і рэформа вялікага вальнага сойма. Мясцовае кіраванне: ваяводскі, павятовы, гарадскі і валасны ўзроўні. Адметныя рысы мясцовага кіравання ў Полацкай і Віцебскай землях. Суды і заканадаўства. Статуты Вялікага Княства Літоўскага 1529, 1566 і 1588 гг. Судовая рэформа. Галоўны Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага.
Утварэнне першых ваяводстваў. Колькасць і прыкладныя межы. Віленскі сойм 1565–1566 гг. і яго рашэнні. Адміністрацыйна-тэрытарыяльная і вай-сковая рэформы. Адміністрацыйныя функцыі ваяводскіх і павятовых цэнтраў (гаспадарчыя, вайсковыя, судовыя).
Пераўтварэнне шляхты ў карпаратыўнае саслоўе і вылучэнне шляхецкай палітычнай праграмы. Палітыка верацярпімасці ў практыцы палітычнага жыцця ВКЛ. Афіцыйная адмена Гарадзельскага прывілея. Супярэчнасці паміж магнатэрыяй і асноўнай часткай шляхецкага саслоўя ў барацьбе за шляхецкія вольнасці. Рэформы сярэдзіны 60-х гг. XVI ст. і Статут 1566 г. як вынік рэалізацыі шляхецкай палітычнай праграмы.

 

2.6. Лівонская вайна. Люблінская унія 1569 г. і яе наступствы
Прычыны Лівонскай вайны і расклад сіл перад яе пачаткам. Пачатак баявых дзеянняў і ўступленне ў вайну Вялікага княства Літоўскага. Захоп маскоўскім войскам Полацка. Бітва на р. Ула. Вызваленне Полацка. Заключны этап вайны і яе вынікі.
Унутры- і знешнепалітычныя прычыны аб’яднання ВКЛ з Польшчай. Падрыхтоўка Люблінскага сойма. Дамаганні шляхты і пазіцыя магнатаў у адносінах да новай уніі. Пачатак работы Люблінскага сойма, спрэчкі аб умовах уніі. Далучэнне да Полаччы Падляшша, Валыні, Падолля і Кіеўшчыны. Падпісанне акта аб утварэнні Рэчы Паспалітай, яго змест і значэнне.
Незадаволенасць пануючага саслоўя ВКЛ вынікамі уніі з Полыдчай. Антыпольскія настроі і барацьба за «старыну». Захаванне агульнадзяржаўных соймаў ВКЛ. «Генрыхавы артыкулы». Стафан Баторый, яго ўнутраная і знешняя палітыка. Распрацоўка і прыняцце Статута 1588 г. Дзейнасць брацтваў. Л. Сапега. Інтэрвенцыя Рэчы Паспалітай у Маскоўскую дзяржаву ў пачатку XVII ст. Барацьба за Смаленск у 30-я гг. XVII ст.

 

2.7. Эканамічнае і грамадскае жыццё на беларускіх землях
Колькасны рост гарадоў і гарадскога насельніцтва. Знешні воблік і функцыі гарадоў. Унутраная арганізацыя гарадскога жыцця. Супярэчнасці паміж гарадамі і буйнымі землеўладальнікамі. Сацыяльныя ўнутрыгарадскія канфлікты. Цэхавая арганізацыя працы гарадскіх рамеснікаў. Унутраны і знешні гандаль беларускіх гарадоў.
Феадальнае землеўладанне. Адлучэнне земляроба ад зямельнай уласнасці. З’яўленне і распаўсюджванне фальваркаў. Аграрная рэформа сярэдзіны XVI ст. «Валочная памера» і яе сутнасць. Тыпы, віды і нормы павіннаснага абкладання сялян. Сяляне цяглыя, асадныя, агароднікі, слугі. Працэс запрыгоньвання сялян. Асноўныя формы антыфеадальнага пратэсту сялян.
Царква і рэлігія ў Беларусі Прывілеяванае становішча каталіцкай царквы ў ВКЛ. Паступовы крызіс праваслаўя. Рэфармацыйны рух. Пачатак Рэфармацыі ў Беларусі. Лютэранства і кальвінізм. Антытрынітарызм і сацыніянства. Дзеячы Рэфармацыі (Мікалай Радзівіл Чорны, С. Будны, В. Цяпінскі). Контррэфармацыя. Езуіты і іх дзейнасць у Беларусі. Ідэя царкоўнай уніі. Каляндарная рэформа і яе сутнасць. Прыхільнікі і праціўнікі уніі. Берасцейскі царкоўны сабор, прыняцце уніяцтва і яго сутнасць. Барацьба вакол уніяцкага пытання ў канцы XVI – першай палове XVII ст.
Беларускае Адраджэнне. Сувязь беларускага Адраджэння з заходнееўрапейскім. Гуманізм. Філасофскія ідэалы і погляды на жыццё Ф. Скарыны. Дзеячы Адраджэння: М. Гусоўскі, Я. Вісліцкі, Л. Сапега. Кнігадрукаванне. Выданні Ф. Скарыны. I. Фёдараў і П. Мсціславец. Сістэма адукацыі ў ВКЛ. Свецкая і царкоўная літаратура. Летапісы і мемуары. Гра-мадска-палітычная і філасофская думка. С. і Л. Зізаніі, Л. Карповіч, I. Пацей, П. Скарга, М. Сматрыцкі, А. Філіповіч. Горадабудаўніцтва і архітэктура. Выяўленчае мастацтва. Культура Беларусі ў кантэксце славянскай і еўрапейскай культур.

 

3. БЕЛАРУСЬ У СЯРЭДЗІНЕ XVII – XVIII ст.

 

3.1. Войны сярэдзіны ХVII – першай паловы XVIII ст. і іх наступствы
Казацка-сялянская вайна 1648–1651 гг. Яе прычыны, характар і асаблівасці. Паўстанне на чале з Б. Хмяльніцкім на Украіне і яго ўплыў на разгортванне антыфеадальнага руху на паўднёва-ўсходніх землях Беларусі. Казацкія загоны і іх кіраўнікі. Грамадска-саслоўны склад паўстанцаў. Баявыя дзеянні ў 1648–1649 гг. пад Пінскам, Мазыром і Бабруйскам. Бітва пад Лоевам. Вынікі казацка-сялянскай вайны.
Вайна Рэчы Паспалітай з Расіяй 1654–1667 гг. Прычыны і пачатак вайны. Ход і характар баявых дзеянняў. Наступ расійскіх войскаў у ВКЛ у 1654–1655 гг. Абарона Смаленска, Віцебска, Мсціслава. Захоп Вільні. Перамір’е ў Нямежы. Палітыка царскіх улад у Беларусі. Пазіцыя шляхты і магнатаў ВКЛ. Антыфеадальныя выступленні сялян і гараджан.
Умяшанне ў канфлікт Швецыі. Спробы разрыву ўніі Вялікага княства Літоўскага з Польскім каралеўствам. Палітычная і вайсковая дзейнасць гетмана Я. Радзівіла. Кейданская унія.
Ваенныя дзеянні 1658–1666 гг. Вызваленне Вільні. Паўстанне ў Магілёве. Андрусаўскае перамір’е. Вынікі вайны для Беларусі. Умовы «вечнага міру» 1686 г. з Расіяй.
Эканамічнае становішча і сацыяльныя супярэчнасці. Эканамічны заняпад і яго прычыны. Фінансавы крызіс. Магнацкае землеўладанне. Сялянская і панская гаспадарка. Беларускія гарады і мястэчкі. Рамяство і гандаль.
Эвалюцыя феадальнай рэнты. Дзяржаўныя падаткі. Абвастрэнне сацыяльных супярэчнасцяў у гарадах. Сялянскія хваляванні ў Крычаўскім старостве і на Каменшчыне.
Дзяржаўна-палітычны крызіс. Арганізацыя ўлады і кіравання ў ВКЛ. Аслабленне ўлады манарха. Адсутнасць эфектыўнай цэнтральнай выканаўчай улады ў дзяржаве. Недзеяздольнасць вальных соймаў. Ваяводскія і павятовыя соймікі. Сацыяльна-палітычнае дамінаванне магнатаў. Становішча дробнай і сярэдняй шляхты.
Узмацненне феадальнай анархіі. Саперніцтва паміж ВКЛ і Каронай. Грамадзянская вайна 1696—1700 гг. у ВКЛ. Праграма «каэквацыі правоў» ліцвінскай і польскай шляхты. Бітва пад Алькенікамі. Віленская пастанова. Чарговая спроба разрыву уніі ВКЛ з Каралеўствам Польскім.
Рэлігійныя праблемы ў дзяржаве. Замацаванне верхавенства каталіцкага касцёла. Поспехі уніяцтва. Становішча пратэстантаў і праваслаўных. Яўрэі і мусульмане ў Беларусі.
Паўночная вайна ў Беларусі. Міжнародныя адносіны ў Еўропе напярэдадні вайны. Прычыны і пачатак Паўночнай вайны. Асаблівасці ўступлення ў яе Вялікага княства Літоўскага. Дамовы антысапегаўскай кааліцыі з Пятром I. Ход баявых дзеянняў. Паводзіны іншаземных войскаў. Адносіны насельніцтва да ваюючых бакоў.
Абвяшчэнце манархам Станіслава Ляшчынскага. Дэтранізацыя Аўгуста II. Сандамірска-Віленская канфедэрацыя. Рашэнні «нямога» сейма. Узмацненне расійскіх уплываў ва ўнутранай і знешняй палітыцы.
Вынікі вайны для Беларусі.

 

3.2. Спробы дзяржаўных рэформ. Першы і другі падзелы Рэчы Паспалітай.
Сацыяльна-эканамічнае развіццё. Нармалізацыя эканамічнага развіцця пасля ваенных разбурэнняў. Аднаўленне сельскай і гарадской гаспадаркі. Рост насельніцтва. Развіццё шляхоў зносін.
Паглыбленне крызісу феадальнага спосабу вытворчасці. Панская гаспадарка і спробы Яе рацыяналізацыі. Рэфарматарская дзейнасць А. Тызенгаўза, Я. Храптовіча. Сялянская гаспадарка і катэгорыі сялян. Вотчынныя мануфактуры. Развіццё ўнутранага і знешняга гандлю. Становішча гарадоў. Характар і вынікі эканамічнага ажыўлення.
Стан гарадскога і вясковага насельніцтва. Антыфеадальныя выступленні беларускага сялянства ў другой палове XVIII ст.
Спробы дзяржаўных рэформ. Першы падзел Рэчы Паспалітай. Паглыбленне дзяржаўна-палітычнага крызісу. Праекты рэформы Чартарыйскіх («фаміліі»). Змены ў ладзе і кіраванні на пачатку праўлення Станіслава Аўгуста Панятоўскага. Рашэнні сеймаў 1764 і 1766 гг. Умяшанне замежных дзяржаў ва ўнутраныя справы. Дысідэнцкае пытанне. Сейм 1767–1768 гг. Кардынальныя правы. Барская канфедэрацыя ў ВКЛ (1768–1771).
Роля Прусіі, Аўстрыі і Расіі ў першым падзеле Рэчы Паспалітай. Рашэнні сейма 1773 г. Апазіцыя на сейме на чале з Т. Рэйтанам, С. Корсакам і С. Багушэвічам. Усталяванне Пастаяннай Рады. Арганізацыя Адукацыйнай камісіі. Далучэнне ўсходняй часткі Беларусі да Расійскай імперыі.
Чатырохгадовы (вялікі) Сейм. Другі падзел Рэчы Паспалітай. Грамадска-палітычныя супярэчнасці. Кодэкс А. Замойскага. Спыненне рэформ і расійская гарантыя. Складванне шляхецка-буржуазнага блоку. Скліканне і рэформы Чатырохгадовага сейма. Павелічэнне войска. Ліквідацыя Пастаяннай Рады і разрыў саюза з Расійскай імперыяй. Рэформа мясцовага шляхецкага самакіравання. Змены ў становішчы мяшчан. Пінская кангрэгацыя. Канстытуцыя 3 мая 1791 г. Статус ВКЛ. Барацьба ўнутраных і знешніх сіл супраць Канстытуцыі. Таргавіцкая канфедэрацыя. Рашэнні Гарадзенскага сейма 1793 г. Другі падзел дзяржавы і далучэнне цэнтральнай часткі Беларусі да Расійскай імперыі.

 

3.3. Паўстанне 1794 г. Трэці падзел Рэчы Паепалітай.
Прычыны, падрыхтоўка і пачатак паўстання. Уплывы французскай буржуазнай рэвалюцыі. «Віленскія якабінцы». Грамадска-палітычныя погляды Т. Касцюшкі, Я. Ясінскага, Т. Ваўжэцкага. Перамога паўстання ў Вільні. Асаблівасці паўстання ў Беларусі. Ход баявых дзеянняў. Бітвы пад Палянамі, Соламі, Крупчыцамі. Партызанска-дыверсійныя рэйды М.-К. Агінскага і С. Грабоўскага. Адносіны да паўстання сялян. Паланецкі ўніверсал. Палітыка расійскага ўрада. Вайсковыя аперацыі царскіх войскаў. Значэнне і прычыны паражэння паўстання.
Трэці падзел Рэчы Паспалітай і далучэнне да Расійскай імперыі заходняй часткі Беларусі. Прычыны ліквідацыі Рэчы Паспалітай.
Беларускія землі пасля падзелаў Рэчы Паспалітай (1772–1801 гг.). Увядзенне новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу і арганізацыя кіравання. Судаводства. Змены ў сельскай гаспадарцы, прамысловасці, унутраньш і знешнім гандлі. Паштовыя дарогі. Стан гарадоў.
Прывядзенне да прысягі і афармленне сацыяльнага статусу насельніцтва. Правы і прывілеі пануючага саслоўя. Падаткі і павіннасці. Насаджэнне рускага дваранскага землеўладання. Нацыянальна-рэлігійная палітыка расійскага ўраду.

 

3.4. Культура ХVІІ – ХVIII ст.
Гістарычныя ўмовы развіцця культуры беларускага народа. Прычыны ўзмацнення паланізацыі феадальнай вярхушкі і яе вынікі. Пераход справаводства ў ВКЛ на польскую мову.
Стан школьнай асветы і выхавання. Езуіцкія калегіумы. Віленская акадэмія і яе роля ў распаўсюджванні навуковых ведаў. «Вялікае мастацтва артылерыі» К. Семяновіча. Развіццё фальклору. Тэатр. Інтэрмедыі. Батлейка. Свецкая і духоўная літаратура. Кнігадрукаванне. Грамадска-палітычная думка. С. Полацкі і яго дзейнасць. А. Белабоцкі, К. Лышчынскі, I. Капіевіч, С. Шчука і планы сацыяльна-палітычных рэформ.
Архітэктура, скульптура і жывапіс. Барока. Развіццё прыкладнога мастацтва.
Асветніцтва. Своеасаблівасць і супярэчлівасць эпохі асветніцтва ў Беларусі. Дзейнасць Адукацыйнай Камісіі. Галоўная школа Вялікага Княства Літоўскага (Віленская Акадэмія). Гарадзенская медыцынская школа. Дасягненні ў прыродазнаўчых навуках. М. Пачобут-Адляніцкі, Ж. Жылібер.
Ідэі асветніцтва ў літаратуры і грамадскай думцы. С. Майман, К. Нарбут, I. Яленскі, С. Шадурскі, М. Карповіч. Фізіякраты. Мецэнацтва. Тэатр. Музычнае мастацтва. «Камедыі» К. Марашэўскага і М. Цяперскага. Друк, першыя газеты.
Архітэктура і жывапіс. Барока. Класіцызм. Палацава-сядзібныя забудовы.

 

4. БЕЛАРУСЬ У XIX ст.

 

4.1. Беларусь у першай палове XIX ст.
Тэрыторыя і насельніцтва. Адміністрацыйны падзел. Прыродныя рэсурсы. Уплыў геаграфічнага і дэмаграфічнага фактараў на сацыяльнае і эканамічнае развіццё. Сацыяльная і нацыянальна-рэлігійная структура насельніцтва. Яе асаблівасці. Катэгорыі сялян. Становішча і склад гарадскога насельніцтва.
Сацыяльна-эканамічнае развіццё на зыходзе прыгонніцтва. Разлажэнне феадальна-прыгонніцкага ладу і фарміраванне капіталістычных адносін. Развіццё таварнай вытворчасці ў сельскай гаспадарцы. Пачатак яе спецыялізацыі. Новыя з’явы ў агратэхніцы. Прамысловая дзейнасць сялянства, узровень яго дыферэнцыяцыі.
Крызіс паншчыннай гаспадаркі. Спробы яе рацыяналізацыі. Узмацненне феадальнай эксплуатацыі сялянства. Хваляванні сялян дзяржаўных і прыватнаўласніцкіх маёнткаў, іх антыпрыгонніцкая накіраванасць.
Структура і формы арганізацыі прамысловай вытворчасці. Вотчынныя і купецкія мануфактуры. Пачатак прамысловага перавароту. Рост выкарыстання наёмнай працы. Будаўніцтва дарог і каналаў. Гандаль. Кірмашы. Узрастанне ролі гарадоў і мястэчкаў.
Вайна 1812 г. і Беларусь. Расійска-французскія адносіны і палітычная сітуацыя ў заходніх губернях напярэдадні вайны. Перадача Расіі Беластоцкай вобласці. Праект адраджэння Вялікага Княства Літоўскага.
Ваенныя дзеянні на тэрыторыі Беларусі летам 1812 г. Палітыка французскіх улад. Дзейнасць Часовай камісіі ўрада Вялікага княства Літоўскага. Адносіны шляхты да Напалеона. Пазіцыі сялянства. Партызанскі рух. Удзел насельніцтва Беларусі ў баявых дзеяннях. Разгром французскіх войскаў на Бярэзіне. Вынікі вайны для Беларусі.
Урадавая палітыка. «Польскае пытанне» і ўрадавая палітыка. Эвалюцыя саслоўнай палітыкі. Ваенныя пасяленні. Актуалізацыя сялянскага пытання ў другой чвэрці XIX ст. Люстрацыя дзяржаўных маёнткаў. Інвентарная рэформа. Канфесіянальная палітыка. Полацкі царкоўны Сабор і яго вынікі.
Змяненні палітыкі ў галіне асветы. Заканадаўства. Камітэт па справах заходніх губерняў і яго дзейнасць. Русіфікацыя і яе сутнасць.
Светапогляд рамантызму і грамадска-палітычнае жыццё. «Вясна народаў» і ажыўленне грамадска-палітычнага руху. Характар і сацыяльна-саслоўны склад яго ўдзельнікаў. Грамадска-палітычнае жыццё і яго накірункі. Фізіякраты. Масонства. Тайныя таварыствы вучнёўскай моладзі і іх дзейнасць. Дзекабрысты. Беларусь у планах дзекабрыстаў. Бабруйскі план паўстання. «Таварыства ваенных сяброў». Выступленне дзекабрыстаў у Літоўскім корпусе і ў Бабруйскай крэпасці. Разгром тайных таварыстваў.
Шляхецкае паўстанне 1830–1831 гг. Яго мэты і праграма дзеянняў. Віленскі цэнтральны паўстанцкі камітэт. Развіццё паўстання ў заходніх і паўднёвых раёнах Беларусі. Мабілізацыя сялян і мяшчан. Бітва за Вільню. Падаўленне паўстання. Вынікі падзей 1831 г. Ліцвінскі патрыятызм сярод мясцовай шляхты.
Уплыў рэвалюцыйных падзей у Заходняй Еўропе на грамадска-палітычны рух у Беларусі. «Экспедыцыя Валовіча». «Дэмакратычнае таварыства». Ф. Савіч. «Саюз свабодных братоў». Зараджэнне беларускага нацыянальна-культурнага руху.
«Заходнерусізм» і яго прадстаўнікі: мітрапаліт літоўскі I. Сямашка, I. Грыгаровіч і інш. П. Янкоўскі і Літоўская семінарыя.
Культура. Ад асветніцтва да рамантызму. Новае ў культуры: рацыяналізм, дэмакратызацыя і дыферэнцыяцыя. Уплыў польскай і рускай культур. Сацыяльная структура культуры: магнацкая, памесна-дваранская культура сярэдняй і дробнай шляхты. Культура мяшчан і насельніцтва гарадоў і мястэчак. Сялянская культура. Культурныя цэнтры Беларусі.
Асвета. Фарміраванне сістэмы свецкай і духоўнай адукацыі. Віленская навучальная акруга. Віленскі ўніверсітэт. Гімназіі. Павятовыя вучылішчы. Царкоўнапрыходскія школы. Змены ў сістэме адукацыі. Беларуская навучальная акруга. Горы-Горацкі земляробчы інстытут. Віцебская настаўніцкая семінарыя. Духоўная адукацыя. Полацкая езуіцкая акадэмія. Ваеннае і прафесійнае навучанне. Друкарні: казённыя, прыватныя, царкоўныя.
Навука. Зараджэнне і развіццё археаграфіі, крыніцазнаўства, славяназнаўства, беларусазнаўства, этнаграфіі і археалогіі. 3. Даленга-Хадакоўскі, М. Баброўскі, I. Даніловіч, К. і Я.Тышкевічы і інш. Прыродазнаўчыя веды: батаніка, біялогія, фізіялогія, хімія.
Станаўленне новай беларускай мовы і літаратуры. Рамантызм: А. Міцкевіч, Я. Чачот, У. Сыракомля, Я. Баршчэўскі. Пераход да рэалізму. В. Дунін-Марцінкевіч. Ананімная паэзія.
Мастацтва. Тэатр. Музыка. А. Абрамовіч, М. Агінскі, Д. Стэфановіч, Ф. Міладоўскі, С. Манюшка.
Архітэктура і горадабудаўніцтва. Палацава-сядзібнае будаўніцтва. Класіцызм. Неаготыка. Жывапіс. Віленская школа жывапісу. Я. Дамель, I. Аляшкевіч, В. Ваньковіч, I. Хруцкі, В. Дмахоўскі. Графіка. Скулыпура.
Уклад выхадцаў з Беларусі ў развіццё навукі і культуры іншьтх народаў. Выспяванне беларускай нацыянальнай ідэі.

 

4.2. Беларусь у другой палове XIX ст.
Асноўныя напрамкі і вынікі навуковых даследаванняў. Перспектывы далейшага вывучэння. Класіфікацыя крыніц і іх асноўныя віды. Масавыя статыстычныя даныя. Апублікаваныя матэрыялы перапісу насельніцтва Расійскай імперыі 1897 г.
Мадэрнізацыйныя працэсы ў Беларусі. Мадэрнізацыя, яе сутнасць, этапы, характэрныя і спецыфічныя рысы яе эвалюцыі ў Беларусі. Фарміраванне сацыяльнай структуры буржуазнага грамадства, незавершанасць гэтага працэсу ў Беларусі. Мадэрнізацыя і працэсы індустрыялізацыі, урбанізацыі, станаўлення нацыі, змены ў менталітэце беларускага грамадства.
Адмена прыгоннага права. Наспяванне неабходнасці падрыхтоўкі сялянскай рэформы, яе прычыны. Арганізаваная ініцыятыва інвентарных камітэтаў Віленскай, Гродзенскай і Ковенскай губерняў па вызваленні сялян. Рэскрыпт У. I. Назімаву. Маніфест і «Палажэнні» 19 лютага 1861 г. Спецыфіка мясцовых «Палажэнняў» для Віцебскай, Магілёўскай, Мінскай, Гродзенскай і Віленскай губерняў. Выкупная аперацыя. Устаўныя граматы і выкупныя акты. Правы сялян. Змены ўрэалізацыі рэформы, звязаныя з паўстаннем 1863 г. Рэформы аграрных адносін дзяржаўных сялян і ўпарадкаванне іншых катэгорый сельскага насельніцтва. Вынікі і значэнне аграрных рэформ.
Буржуазныя рэформы 60–70-х гг. Ваенная, школьная, цэнзурная, судовая, гарадскога самакіравання рэформы, іх прычыны, сутнасць і асаблівасці рэалізацыі ў Беларусі. Значэнне рэформ. Контррэформы і іх вынікі. Увядзенне інстытута земскіх начальнікаў.
Урадавая палітыка. Асаблівасці эканамічнай і саслоўнай палітыкі ў Беларусі. Абмежаванні ў дачыненні да палякаў, беларусаў-католікаў. Заканадаўства ў адносінах да яўрэяў. Пашырэнне рускага землеўладання. Сервітутнае пытанне. Рэформы ў сістэме падаткаў і павіннасцей.
Змены ва ўрадавай палітыцы ў Беларусі па нацыянальным і рэлігійным пытаннях. Умацаванне «традыцыяналісцкіх» пачаткаў ва ўрадавай палітыцы Беларусі. Русіфікацыя Беларусі. Пашырэнне ўплыву праваслаўнай царквы.
Сельская гаспадарка. Памешчыцкае і сялянскае землеўладанне. Асаблівасці буржуазнай эвалюцыі сельскай гаспадаркі Беларусі. Аграрны крызіс 80-х гг. і яго ўплыў на рыначную спецыялізацыю сельскай гаспадаркі. Малочная і мясная жывёлагадоўля. Вытворчасць тэхнічных культур. Вінакурэнне. Скарачэнне дваранскага землеўладання і рост бессаслоўнай зямельнай уласнасці. Становішча сялян. Сацыяльныя працэсы сярод сялянства. Фарміраванне аграрнай буржуазіі. Адыходныя промыслы. Міграцыя сялянства. Сельская грамада, рэгіянальныя асаблівасці яе функцыяніравання ў Беларусі.
Прамысловасць і гарады. Спецыялізацыя беларускай прамысловасці, яе галіновая структура. Спецыфічныя рысы тэрытарыяльнага размяшчэння прамысловых прадпрыемстваў. Асаблівасці прамысловай рэвалюцыі ў Беларусі. Удзельная вага дробнай вытворчасці. Рост гарадоў і іх добраўпарадкаванне. Асаблівасці ўрадавай палітыкі ў дачыненні горадаўтварэння. Мястэчкі.
Фарміраванне гандлёва-прамысловай буржуазіі. Колькасць, склад, становішча рабочых.
Транспарт, гандаль, крэдыт. Будаўніцтва чыгунак. Важнейшыя чыгуначныя лініі ў Беларусі; іх уплыў на развіццё сельскай гаспадаркі, прамысловасці, гарадоў і гандлю. Рачны транспарт. Фарміраванне фінансава-крэдытнай сістэмы. Дзейнасць у Беларусі аддзяленняў Дзяржаўнага, Сялянскага, Дваранскага і іншых банкаў. Таварыствы ўзаемнага крэдыту. Скара-чэнне кірмашоў і развіццё магазінна-крамнага гандлю. Фарміраванне на тэрыторыі Беларусі адзінага эканамічнага рэгіёна.
Паўстанне 1863 г. Прычыны паўстання. Актывізацыя грамадскага жыцця напярэдадні паўстання. Варшаўскі нацыянальны і Літоўскі правінцыяльны камітэты. «Чырвоныя» і «белыя»: 3. Серакоўскі, Л. Звяждоўскі, В. Урублеўскі, Ф. Ражанскі і інш. К. Каліноўскі і яго дзейнасць. «Мужыцкая праўда». Пачатак паўстання. Маніфест Часовага правінцыяльнага ўрада Літвы і Беларусі. Арганізацыя паўстанцкіх атрадаў і іх дзейнасць на тэрыторыі Беларусі. Тактыка «белых». Аддзел кіравання правінцыямі Літвы. Я. Гейштар. Меры царскай адміністрацыі ў сувязі з паўстаннем. М. Мураўёў. Спад паўстанцкага руху. Утварэнне «Літоўска-Беларускага чырвонага жонду». Падаўленне паўстання. «Лісты з-пад шыбеніцы» К. Каліноўскага. Характар і прычыны паражэння паўстання.
Грамадска-палітычнае жыццё. Грамадская думка: асноўныя плыні і іх эвалюцыя. Ідэалогія манархізму ў Беларусі. «Заходнерусізм» і яго плыні. М. Каяловіч. Станаўленне ліберальнай думкі. Варшаўскі пазітывізм. «Минский листок». Рэвалюцыйна-дэмакратычная думка. Вытокі ідэалогіі беларускага нацыянальнага руху. Ф. Багушэвіч. К. Каліноўскі. Польскі і яўрэйскі нацыянальныя рухі і іх ідэалогія.
Вытокі і сутнасць народніцтва. Першыя народніцкія гурткі пачатку 70-х гг. і іх дзейнасць. Народніцкія гурткі другой паловы 70-х гг. Спробы прапаганды сярод сялян і рабочых. Пераход на пазіцыі «Народнай волі». Выхадцы з Беларусі ў народніцкіх арганізацыях Расіі. I. Грынявіцкі, М. Судзілоўскі, С. Кавалік, Р. Ісаеў і інш. Народніцкія арганізацыі ў Беларусі ў першай пало-ве 80-х гг. Спробы аб’яднання. Група «Гоман» і яе погляды на развіццё Беларусі. Народнікі Беларусі і нацыянальны рух. Ліберальныя народнікі. Адраджэнне рэвалюцыйнага народніцтва ў канцы 90-х гг.
Эвалюцыя рабочага руху. Распаўсюджванне марксізму. Э. Абрамовіч, I. Гурвіч, С. Трусевіч, Я. Спонцы, В. Сяліцкі, А. Крэмер. Дзейнасць сацыял-дэмакратыі Польшчы і Літвы. Літоўская сацыял-дэмакратычная партыя (ЛСДП). Польская сацыялістычная партыя (ППС). Усеагульны яўрэйскі рабочы саюз (Бунд). «Рабочая партыя палітычнага вызвалення Расіі». I з’езд РСДРП. Стварэнне Сацыял-дэмакратыі Каралеўства Польскага і Літвы (СДКПіЛ). Асаблівасці сацыял-дэмакратычнага руху ўБеларусі.
Фарміраванне беларускай нацыі. Этнічная эмансіпацыя еўрапейскіх народаў у XIX ст. Умовы ўтварэння беларускай нацыі. Этнічная тэрыторыя беларусаў, нацыянальны склад насельніцтва. Сацыяльна-класавыя асаблівасці станаўлення беларускай нацыі. Фарміраванне агульных нацыянальных прыкмет. Этнічная і нацыянальная самасвядомасць. Станаўленне беларускай літаратурнай мовы. Самавызначэнне беларускага нацыянальнага руху.
Культура Беларусі ў 60–90-я гг. Асноўныя стылі і накірункі ў развіцці культуры. Асвета. Палітыка ўрада ў галіне школьнай справы. Пачатковая і сярэдняя адукацыя. Тыпы і колькасць школ. Узнікненне прафесійна-тэхнічнай адукацыі. Настаўніцкія семінарыі. Развіццё прыродазнаўчых навук. Вывучэнне этнаграфіі, гісторыі і культуры Беларусі. А. Кіркор, П. Шэйн, I. Насовіч, Е. Раманаў, М. Каяловіч і інш. Публікацыя гістарычных крыніц і помнікаў духоўнай культуры. Развіццё мастацкай літаратуры. Творчасць Ф. Багушэвіча, А. Гурыновіча, Я. Лучыны, К. Каганца і інш. Рост легальных публікацый на беларускай мове ў 90-я гг. Быт і матэрыяльная культура, звычаі, абрады, нормы маралі народаў Беларусі. Развіццё друку. «Минский листок».
Тэатр і музыка. Архітэктура і горадабудаўніцтва. Змяненне выгляду беларускіх гарадоў. Эклектыка. Жывапіс. Гістарычны і бытавы жанры: К. Альхімовіч, Д. Баркоўскі. Краявід, партрэт. Н. Сілівановіч, Б. Русецкі, А. Ромер, А. Гараўскі. Графіка. Творчасць А. Андрыёлі, Ф. Дмахоўскага, Н. Орды.

 

5. БЕЛАРУСЬ У 1900 – 1939 гг.

 

5.1. Беларусь у пачатку XX ст.
Беларусь на мяжы XIX–XX ст. Сацыяльны і нацыянальны склад насельніцтва Беларусі ў пачатку XX ст.; эканамічная і нацыянальная палітыка царызму ў Беларусі.
Развіццё капіталізму ў сельскай гаспадарцы. Структура землеўладання, яе асаблівасці ў Беларусі. Спецыялізацыя сельскагаспадарчай вытворчасці, агратэхніка і матэрыяльная база сельскай гаспадаркі. Феадальна-прыгонніцкія перажыткі ў беларускай вёсцы, сацыяльная дыферэнцыяцыя сялянства. Аграрная перанаселенасць, міграцыя вясковага насельніцтва. Сялянскія хваляванні.
Стан і развіццё прамысловасці, яе структура і спецыялізацыя. Прамысловы крызіс у Беларусі 1900–1903 гг. Рост акцыянернага капіталу, банкі Беларусі. Пранікненне замежнага капіталу ў эканоміку Беларусі. Транспарт і гандаль. Рост гарадоў. Павелічэнне колькасці рабочага класа, яго нацыянальны і сацыяльны склад. Становішча рабочага класа.
Грамадска-палітычнае жыццё Беларусі. Актывізацыя рабочага руху. З’яўленне палітычных партый і арганізацый. Паліцэйскі сацыялізм. Яўрэйская незалежная рабочая партыя. Сацыял-дэмакратычныя арганізацыі. Арганізацыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў, Польскай сацыялістычнай партыі на Літве. Бунд. Сіянісцкі рух. Польскі і яўрэйскі нацыянальныя рухі. Першыя крокі беларускага нацыянальнага руху. Утварэнне і дзейнасць Беларускай сацыялістычнай грамады.
Рэвалюцыйныя падзеі 1905–1907 гг. у Беларусі. Абвастрэнне сацыяльных і нацыянальных супярэчнасцяў. Пачатак рэвалюцыі. Уздым выступленняў рабочых, сялян і салдат у студзені – верасні 1905 г. Кастрычніцкая палітычная стачка ў гарадах і мястэчках Беларусі. Маніфест 17 кастрычніка 1905 г. і рэпрэсіі самадзяржаўя. Курлоўскі расстрэл у Мінску. Снежаньскія падзеі ў Беларусі. Дыферэнцыяцыя грамадска-палітычных сіл. Кансерватыўныя партыі і саюзы, ліберальныя партыі, сацыял-дэмакратычныя арганізацыі ў Беларусі і характар іх дзейнасці. Адступленне рэвалюцыі.
Выбарчы закон ад 11 снежня 1905 г., адносіны да яго палітычных партый і арганізацый у Беларусі. Выбары ў I і II Дзяржаўныя думы Расіі, сацыяльны і партыйны склад дэпутатаў ад беларускіх губерняў, іх пазіцыі па пытаннях эканамічнага і палітычнага жыцця краіны. Прычыны роспуску I і II Дзяржаўных дум і адносіны да яго палітычных партый і арганізацый. Уздым рабочага, сялянскага і салдацкага рухаў вясной – летам 1906 г., змены ў іх дынаміцы і характары. Рэвалюцыйныя хваляванні ў Беларусі вясною 1907 г. Трэцячэрвеньскі дзяржаўны пераварот 1907 г. Прычыны паражэння першай расійскай рэвалюцыі і яе значэнне для Беларусі.
Беларускі нацыянальны рух у перыяд рэвалюцыі 1905–1907 гг., роля БСГ. Праграмныя ўстаноўкі БСГ, яе адносіны да I і II расійскіх Дум. II з’езд БСГ. Рашэнні чэрвеньскай (1906) канферэнцыі БСГ. Газеты «Наша доля» і «Наша ніва», іх роля ў развіцці нацыянальна-вызваленчага руху і абуджэнні нацыянальнай самасвядомасці. Указ 17 красавіка 1905 г. аб свабодзе веравызнання і змены ў канфесійным жыцці.
Сталыпінскія рэформы. Прычыны правядзення аграрнай рэформы, яе мэты і задачы. Асаблівасці рэалізацыі ў Беларусі. Скасаванне сельскай абш-чыны. Насаджэнне хутароў і атрубоў. Перасяленне сялян у азіяцкую частку Расіі. Далейшая спецыялізацыя сельскай гаспадаркі і рост вытворчасці. Узмацненне сацыяльнай дыферэнцыяцыі беларускай вёскі. Вынікі сталыпінскай аграрнай рэформы для Беларусі. Пралікі і памылкі ў яе правядзенні.
Прычыны і мэты правядзення земскай рэформы ў беларускіх губернях, яе асаблівасці. «Палажэнне аб земскіх установах» ад 27 сакавіка 1911 г. Губернскія і павятовыя земскія ўправы і іх роля ў арганізацыі мясцовага кіравання і гаспадарчага жыцця. Значэнне ўвядзення земстваў у Віцебскай, Магілёўскай і Мінскай губернях.
Эканамічнае развіццё і грамадска-палітычнае жыццё Беларусі ў 1907–1914 гг. Уздым прамысловасці. Рост канцэнтрацыі вытворчасці. Становішча рабочага класа. Сельская гаспадарка. Сацыяльныя зрухі ў вёсцы. Падаткі і павіннасці сялян.
Сутнасць выбарчага закона ад 3 чэрвеня 1907 г. і асаблівасці яго ажыццяўлення ў Беларусі. Палітычныя пазіцыі ўрадавых партый і арганізацый, ліберальны рух, аслабленне рэвалюцыйных партый і арганізацый. Дынаміка і характар рабочага і сялянскага рухаў. Грамадска-палітычны рух у Беларусі ў час выбараў у III і IV Дзяржаўныя думы. Дэпута-ты ад беларускіх губерняў у III і IV Думах і іх пазіцыі па пытаннях палітычнага і эканамічнага жыцця краіны.
Беларускі нацыянальна-вызваленчы рух. Барацьба самадзяржаўя з беларускім нацыянальна-адраджэнскім рухам. «Наша ніва».
Культура Беларусі. Умовы і асаблівасці культурнага развіцця Беларусі.
Палітыка царызму ў Беларусі ў галіне культуры. Ідэалогія і практыка «заходнерусізму».
Перыядычны друк і выдавецкая справа. Школа, асвета і адукацыя, навука і навуковыя даследаванні. Развіццё беларусазнаўства. Я. Карскі, М. Доўнар-Запольскі, В. Ластоўскі і інш. Тэхнічная інтэлігенцыя. М. Р. Стульбінскі, К.М. Паўлоўскі і інш. Развіццё літаратуры і мастацтва. М. Багдановіч, Я. Купала, Я. Колас і інш. Выяўленчае мастацтва. Ф. Рушчыц, В. Бялыніцкі-Біруля.
Архітэктура. Беларускі тэатр і музыка. I. Буйніцкі.

 

5.2. Беларусь у гады першай сусветнай вайны. Станаўленне беларускай дзяржаўнасці (1914 – 1920 г.)
Беларусь у гады Першай сусветнай вайны. Прычыны і пачатак вайны. Увядзенне ваеннага становішча ў Беларусі. Адносіны да вайны розных груп насельніцтва, палітычных партый і грамадскіх арганізацый. Ваенныя дзеянні на германска-расійскім (Усходнім) фронце ў 1914–1915 гг. Свянцянскі прарыў. Стабілізацыя фронту ў кастрычніку 1915 г. Захоп Заходняй Беларусі войскамі кайзераўскай Германіі. Беларускія тэрыторыі ў складзе Обер-Оста, устанаўленне акупацыйнага рэжыму на захопленай тэрыторыі. Ваенныя дзеянні на тэрыторыі Беларусі ў 1916 г. Нарачанская і Баранавіцкая ваенныя аперацыі. Колькасць, асноўныя месцы рассялення бежанцаў з Беларусі ў расійскіх губернях. Стварэнне і дзейнасць грамадскіх арганізацый бежанцаў і камітэтаў дапамогі ахвярам вайны.
Становішча на неакупіраванай тэрыторыі Беларусі: прамысловасць, сельская гаспадарка, мілітарызацыя эканомікі, размяшчэнне расійскіх войскаў. Ваенныя павіннасці. Харчовы крызіс. Рабочы і сялянскі рух у прыфрантавых раёнах, салдацкія выступленні. Рост антываенных і антыўрадавых настрояў. Пачатак разлажэння ў войсках. Рост дэзерцірства.
Палітыка нямецкай акупацыйнай адміністрацыі. Беларускі нацыянальны рух у гады вайны. Дзейнасць беларускіх палітычных арганізацый на акупіраванай тэрыторыі. Школа і культурна-асветніцкая справа ва ўмовах нямецкай акупацыі ў 1915–1916 гг. Беларускі народны камітэт і Цэнтральны саюз беларускіх нацыянальных грамадскіх арганізацый. Стварэнне Беларускай сацыял-дэмакратычнай групы. Канфедэрацыя Вялікага княства Літоўскага.
Беларусь у час Лютаўскай рэвалюцыі 1917 г. Перамога рэвалюцыі ў Петраградзе. Падзеі Лютаўскай рэвалюцыі ў Беларусі і на Заходнім фронце. Звяржэнне самадзяржаўя. Стварэнне органаў Часовага ўрада, Саветаў, салдацкіх камітэтаў у Беларусі і на Заходнім фронце і іх дзейнасць. Асаблівасці палітычнага становішча ў Беларусі. Палітычная дыферэнцыяцыя грамадства. Пазіцыі беларускіх і агульнарасійскіх партый па галоўных пытаннях палітычнага і сацыяльна-эканамічнага жыцця краіны. Рабочы рух, арганізацыя прафесійных саюзаў рабочых і служачых. Дзейнасць фабрычна-заводскіх камітэтаў. Дэмакратызацыя арміі на Заходнім фронце. I з’езд ваенных і рабочых дэпутатаў арміі і тылу Заходняга фронту. Абуджэнне вёскі. З’езды сялянскіх дэпутатаў. Наступленне на франтах і яго вынікі. Ліпеньскія падзеі. Канец двоеўладдзя.
Беларускі нацыянальны рух у перыяд ад лютага да кастрычніка 1917 г. Аднаўленне дзейнасці БСГ у гарадах Беларусі і Расіі, у арміі і на флоце, яе праграмныя ўстаноўкі. Канферэнцыя БСГ у чэрвені 1917 г. Утварэнне беларускіх нацыянальных партый і арганізацый: Беларускі саюз зямельных уласнікаў, Беларускі народны саюз, Беларуская хрысціянская дэмакратыя, Беларуская партыя народных сацыялістаў, Беларускі саюз праваслаўнага духавенства, Беларуская партыя аўтанамістаў і інш. З’езд беларускіх нацыянальных арганізацый 25–27 сакавіка 1917 г., рашэнні па пытанні аўтаноміі Беларусі. Стварэнне Беларускага нацыянальнага камітэта (БНК). Яго склад і дзейнасць. Адносіны Часовага ўрада да ідэі нацыянальна-дзяржаўнага вызначэння Беларусі. II з’езд беларускіх нацыянальных арганізацый і партый 8–10 ліпеня 1917 г. і яго асноўныя рашэнні. Раскол у БНК. Стварэнне Цэнтральнай рады беларускіх арганізацый (ЦРБА), яе дзейнасць. Размежаванне ў беларускім нацыянальным руху. Стварэнне Беларускай сацыял-дэмакратычнай рабочай партыі. III з’езд БСГ. Прыняцце новай праграмы партыі. Рэарганізацыя ЦРБА і ўтварэнне Вялікай Беларускай Рады (ВБР). Пашырэнне беларускага нацыянальнага руху ў войску і заснаванне Цэнтральнай беларускай вайсковай рады (ЦБВР). Першыя спробы арганізацыі беларускіх вайсковых фарміраванняў. Беларускі абласны камітэт пры Усерасійскім Савеце сялянскіх дэпутатаў (БАК), яго склад і ініцыятывы.
Кастрычніцкая сацыялістычная рэвалюцыя і ўсталяванне савецкай улады ў Беларусі і на Заходнім фронце. Абвастрэнне палітычнай сітуацыі. Барацьба супраць Карнілаўскага мяцяжу. Бальшавізацыя Саветаў. Афармленне Паўночна-Заходняй абласной і франтавой арганізацый РСДРП(б). Грамадска-палітычнае становішча ў Беларусі ў кастрычніку 1917 г. Узброенае паўстанне ў Петраградзе. Пераход улады да Саветаў і ваенкамаў у Беларусі і на Заходнім фронце. Стварэнне Ваенна-рэвалюцыйнага камітэта (ВРК) Заходняй вобласці і фронту, яго склад і дзейнасць. Усталяванне савецкай улады ў Мінску. «Камітэт выратавання рэвалюцыі», барацьба за ўладу. Усталяванне савецкай улады ў Віцебску, Гомелі, Магілёве, Оршы і іншых гарадах Беларусі, ліквідацыя органаў Часовага ўрада і Стаўкі Вярхоўнага Галоўнакамандуючага ў Магілёве.
З’езд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў Заходняга фронту, III з’езд Саветаў сялянскіх дэпутатаў Мінскай і Віленскай губерняў, II з’езд армій За-ходняга фронту і іх рашэнні. Утварэнне і дзейнасць Абласнога Выканаўчага камітэта Савета рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў Заходняй вобласці і фронту (Аблвыканкамзах) і СНК Заходняй вобласці. Дзейнасць Паўночна-Заходняга камітэта балылавіцкай партыі, яго адносіны і пазіцыя органаў савецкай улады да беларускага нацыянальнага пытання. Першыя сацыяльна-эканамічныя пераўтварэнні. Палітыка ў галіне адукацыі і культуры. Ажыццяўленне Дэкрэта аб міры на Заходнім фронце і «Асноўнага закона аб сацыялізацыі зямлі» ў Беларусі.
Стаўленне беларускіх нацыянальных партый да савецкай улады. Два напрамкі ў беларускім нацыянальным руху. «Грамата да беларускага народа» Вялікай Беларускай Рады. Падрыхтоўка і скліканне I Усебеларускага кангрэса ў снежні 1917 г. Рашэнні I Усебеларускага кангрэса і разгон яго па пастанове СНК Заходняй вобласці. Утварэнне Выканкома Савета Усебеларускага кангрэса.
Абвяшчэнне Беларускай Народнай Рэспублікі. Мяцеж польскага корпуса Доўбар-Мусніцкага. Наступленне войскаў кайзераўскай Германіі ў лютым 1918 г. і захоп новых тэрыторый Беларусі. Падпісанне Брэсцкага мірнага дагавора 3 сакавіка 1918 г. і яго наступствы для Беларусі. Нямецкі акупацыйны рэжым на захопленай тэрыторыі Беларусі. Падпольная і партызанская барацьба супраць нямецкіх акупантаў. Беларускі нацыянальны рух пасля разгону I Усебеларускага кангрэса. Спробы стварэння беларускай дзяржаўнасці ва ўмовах нямецкай акупацыі. Першая і другая Устаўныя граматы. Стварэнне Народнага сакратарыята. Абвяшчэнне Беларускай Народнай Рэспублікі. Стварэнне Рады БНР і яе склад. Прыняцце трэцяй Устаўной граматы, абвясціўшай незалежнасць БНР.
Узаемаадносіны Рады і ўрада БНР з германскімі акупацыйнымі ўладамі. Палітычны крызіс Народнага сакратарыята і Рады БНР вясной – летам 1918 г. Раскол БСГ. Дабавачны дагавор 27 жніўня 1918 г. Заканчэнне Першай сусветнай вайны і ануліраванне Брэсцкага дагавора. Адыход нямецкіх акупацыйных войскаў і ўступленне Чырвонай Арміі на тэрыторыю Беларусі. Аднаўленне савецкай улады.
Барацьба Рады і ўрада БНР за міжнароднае прызнанне. Беларускае пытанне на Парыжскай мірнай канферэнцыі. Месца БНР у гісторыі нацыянальна-дзяржаўнага будаўніцтва беларускага народа.
Утварэнне БССР і Літоўска-Беларускай ССР. Беларускі нацыянальны камісарыят (Белнацкам) пры Наркамаце па справах нацыянальнасцей РСФСР і беларускія секцыі РКП(б), іх намаганні і роля ў абвяшчэнні Беларускай рэспублікі. Адносіны Паўночна-Заходняга камітэта РКП(б) і Аблвыканкамзаха да праблемы стварэння беларускай нацыянальнай дзяржаўнасці. Барацьба па пытанні аб беларускай савецкай дзяржаўнасці. Прыняцце цэнтральнымі партыйнымі органамі рашэння аб утварэнні БССР. VI Паўночна-Заходняя канферэнцыя РКП(б). Фарміраванне Часовага рабоча-сялянскага ўрада Беларускай ССР, яе тэрыторыя. Маніфест аб абвяшчэнні Беларускай ССР.
Пастанова ЦК РКП(б) ад 16 студзеня 1919 г. аб вылучэнні са складу БССР Віцебскай, Магілёўскай і Смаленскай губерняў. I з’езд Саветаў БССР і яго рашэнні. Першая Канстытуцыя Савецкай Беларусі. Сумеснае пасяджэнне ЦВК БССР і ЦВК ЛітССР 27 лютага 1919 г., абранне ЦВК і СНК Літоўска-Беларускай ССР (Літбел), іх дзейнасць па арганізацыі абароны рэспублікі і ажыццяўленні мерапрыемстваў у сферы палітычнага, сацыяльна-эканамічнага і культурнага жыцця. Ліквідацыя Літбела і яе прычыны.
Беларусь у час польска-савецкай вайны. Прычыны польска-савецкай вайны. Палітыка польскіх улад у адносінах да беларускага пытання і Рады БНР. Федэралісцкая канцэпцыя Ю. Пілсудскага і канцэпцыя інкарпарацыі польскіх нацыянал-дэмакратаў. Віленская адозва Ю. Пілсудскага. Наступленне польскіх войскаў і ваенныя дзеянні на польска-савецкім фронце, захоп беларускай тэрыторыі. Дэкрэт УЦВК «Аб аб’яднанні Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік: Расіі, Украіны, Латвіі, Літвы, Беларусі для барацьбы з сусветным імперыялізмам» ад 1 чэрвеня 1919 г. Выхад польскіх легіёнаў да Бярэзіны і Заходняй Дзвіны. Усталяванне польскага акупацыйнага рэжыму. Падпольны і партызанскі рух супраць польскіх акупантаў. Пазіцыя партыі беларускіх эсэраў. Курс на супрацоўніцтва з падпольнымі камуністычнымі структурамі. Ідэя «трэцяга шляху» ў рэвалюцыі. Стварэнне арганізацыі «Маладая Беларусь» і Беларускай камуністычнай арганізацыі. У. Ігнатоўскі.
Раскол у беларускім грамадска-палітычным руху. Сесія Рады БНР у снежні 1919 г. Утварэнне Найвышэйшай Рады БНР. Наступленне Чырвонай Арміі летам 1920 г. Аднаўленне савецкай улады на вызваленай ад польскай акупацыі тэрыторыі. Дагавор РСФСР і Літвы 12 ліпеня 1920 г. і яго наступствы для Беларусі. Палітычная барацьба па пытаннях адраджэння беларускай нацыянальнай дзяржавы на савецкай аснове. Другое абвяшчэнне БССР. Паражэнне Чырвонай Арміі пад Варшавай. Перагаворы паміж РСФСР і Польшчай аб перамір’і. Пытанне аб удзеле ў іх прадстаўнікоў Беларусі. Заканчэнне польска-савецкай вайны. Падпісанне прэлімінарнага мірнага дагавора Польшчы з РСФСР і Украінай. Стварэнне на польскай тэрыторыі антысавецкіх узброеных фарміраванняў. Разгром атрадаў С. Булак-Балаховіча, іншых антысавецкіх выступленняў. Слуцкі збройны чын у лістападзе – снежні 1920 г. II Усебеларускі з’езд Саветаў. Падпісанне Рыж-скага мірнага дагавора, яго вынікі і наступствы для Беларусі і Польшчы.

 

5.3. Беларуская ССР у 20 – 30-я гг. XX ст.
Грамадска-палітычнае жыццё і нацыянальна-дзяржаўнае будаўніцтва Беларусі ў 20-я гг. XX ст. Палітычнае, тэрытарыяльна-адміністрацыйнае і эканамічнае становішча БССР пасля Рыжскага міру. Адмоўны ўплыў на эканоміку краіны палітыкі «ваеннага камунізму». Абвастрэнне сацыяльнай напружанасці. Актывізацыя ўзброенай антысавецкай барацьбы ў пачатку 20-х гадоў. Стварэнне надзвычайных органаў і ўзмацненне барацьбы з тэрарызмам і бандытызмам. Стварэнне Беларускай праваслаўнай мітраполіі.
Палітычная амністыя 1923 г. у БССР і яе ўплыў на рост даверу да савецкай улады. Вяртанне ў БССР з эміграцыі дзеячаў БНР.
Нацыянальна-дзяржаўнае будаўніцтва ў БССР у 1921–1927 гг. Пагадненні БССР з РСФСР і іншымі савецкімі рэспублікамі. Роля БССР у стварэнні Саю-за ССР. IV з’езд Саветаў Беларусі і яго рашэнні. I Усесаюзны з’езд Саветаў 30 снежня 1922 г. Дэкларацыя і дагавор аб утварэнні Саюза ССР, іх змест. Статус Беларускай ССР у складзе СССР. Канстытуцыя Саюза ССР 1924 г.
Нацыянальная палітыка РКП(б) і КП(б) Беларусі. Рашэнні X і XII з’ездаў РКП(б) аб нацыянальнай палітыцы. Палітыка беларусізацыі, яе прычыны, сутнасць, умовы і характар ажыццяўлення. Станоўчыя і адмоўныя вынікі беларусізацыі. Прычыны яе згортвання.
Адміністрацыйна-тэрытарыяльная рэформа ў БССР. Вяртанне Беларускай ССР этнічных беларускіх тэрыторый са складу РСФСР у 1924 і 1926 гг. Складанасць вырашэння гэтага пытання. VII Надзвычайны з’езд Саветаў Беларусі. Становішча нацыянальных меншасцей у БССР, іх грамадска-палітычнае і культурнае жыццё. Нацыянальныя раёны і Саветы ў Беларусі.
Актывізацыя дзейнасці Саветаў. Усталяванне аднапартыйнай сістэмы. Са-мароспуск партыі беларускіх эсэраў. Прыняцце Канстытуцыі БССР 1927 г. Грамадскія арганізацыі. Прафсаюзы. Дзейнасць Рабоча-сялянскай інспекцыі.
Пераход да новай эканамічнай палітыкі (НЭПа). Сельская гаспадарка. Становішча беларускай вёскі і сельскай гаспадаркі ў пачатку 20-х гг. Аграрная палітыка Камуністычнай партыі, яе сутнасць і накірункі. X з’езд РКП(б). Пераход да НЭПа на вёсцы. Замена харчразвёрсткі харчовым падаткам. Дэкрэт ЦВК БССР «Аб свабодным выбары форм землекарыстання» (студзень 1922 г.). Землеўпарадкаванне, яго асаблівасці ў Беларусі. Рост хутарской сістэмы гаспадарання. Змены ў сацыяльнай структуры беларускай вёскі. Працэс драблення сялянскіх гаспадарак.
Кааператыўны рух у беларускай вёсцы, яго формы і дынаміка. Калектыўныя гаспадаркі і саўгаснае будаўніцтва. Вынікі сацыяльна-эканамічнага развіцця сельскай гаспадаркі Беларусі ў канцы 20-х гг. Беларуская вёска напярэдадні «вялікага пералому».
Прамысловае развіццё Беларусі ў 20-я гг. Прамысловасць Беларусі ва ўмовах пераходу да мірных умоў развіцця. Ажыццяўленне мерапрыемстваў новай эканамічнай палітыкі ў прамысловасці: развіццё рыначных адносін, увядзенне гаспадарчага разліку, рэарганізацыя кіравання народнай гаспадаркай, змена адносін да прыватнага капіталу. Грашовая рэформа і яе вынікі. Развіццё крэдыту. Галоўныя вынікі аднаўленчага перыяду ў прамысловасці. Рост прадукцыйнасці працы. Паляпшэнне сацыяльных умоў жыцця рабочых.
Згортванне дзейнасці прыватных прамысловых і гандлёвых прадпрыемстваў. Крызіс збыту, таварны голад. Паступовае згортванне НЭПу і пераход да адміністрацыйна-камандных метадаў кіравання эканомікай.
Станаўленне беларускай савецкай культуры (20-я гг.). Палітыка па пытаннях развіцця нацыянальных культур. Асноўныя напрамкі, супярэчнасці і здабыткі. Развіццё беларускай культуры. Узмацненне ідэалагічнага ўціску ў культурным жыцці.
Фарміраванне савецкай сістэмы адукацыі. Барацьба з непісьменнасцю. Станаўленне агульнаадукацыйнай, спецыяльнай і вышэйшай школ. БДУ. Навуковыя ўстановы. Дзейнасць Інстытута беларускай культуры. Стварэнне Акадэміі навук Беларусі. Матэрыяльна-тэхнічная база і кадравае забеспячэнне школы і навукі. Культурна-асветніцкая работа ў рэспубліцы.
Развіццё мастацкай літаратуры, тэатра ва ўмовах савецкай улады. Узнікненне розных літаратурных плыняў і напрамкаў, ідэйная барацьба ў творчай дзейнасці. Стварэнне і дзейнасць літаб’яднанняў «Маладняк», «Узвышша», «Полымя», Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў (Бе-лАПП). Музычнае і выяўленчае мастацтва.
Беларуская эміграцыя ў 20-я гг. Палітычныя і эканамічныя прычыны эміграцыі з Беларусі, яе плыні і мэты. Цэнтры беларускіх палітычных партый і арганізацый у эміграцыі. Дзейнасць Рады і ўрада БНР. Палітычныя канферэнцыі ў Рызе і Празе. Адносіны лідэраў беларускай палітычнай эміграцыі да Рыжскага мірнага дагавора, да савецкай улады і БССР. Рост прасавецкіх настрояў у палітэміграцыі. Раскол беларускай эміграцыі. Канферэнцыя ў Берліне ў кастрычніку 1925 г. Вяртанне палітычных эмігрантаў у БССР і ўдзел іх у грамадскім жыцці.
Індустрыялізацыя ў Беларускай ССР. Пераход да фарсіраванай індустрыялізацыі краіны, яе прычыны і ўмовы, мэты і задачы. Унутрыпартыйная барацьба аб шляхах і метадах пабудовы сацыялізму. Першы пяцігадовы план развіцця эканомікі і культуры: яго асноўныя паказчыкі і асаблівасці ў. прамысловасці Беларусі. Рэсурсы і сродкі развіцця для індустрыялізацыі рэспублікі. Стварэнне новых галін прамысловасці. Новабудоўлі фабрык і заводаў, тэхнічная рэканструкцыя прадпрыемстваў у гарадах рэспублікі ў гады першай пяцігодкі. Узмацненне камандна-адміністрацыйных метадаў кіравання прамысловасцю і выкананне планавых заданняў пяцігодкі. Рэальныя вынікі першага пяцігадовага плана ў прамысловасці БССР.
Развіццё прамысловасці рэспублікі ў гады другой пяцігодкі. Планавыя паказчыкі і іх выкананне. Рост колькасці рабочага класа. Падрыхтоўка кадраў інжынерна-тэхнічных работнікаў і кваліфікаваных рабочых. Разгортванне працоўнага «сацыялістычнага спаборніцтва». Стаханаўскі рух у Беларусі. Метады дасягнення планавых паказчыкаў. Вынікі індустрыялізацыі ў БССР.
Калектывізацыя сельскай гаспадаркі рэспублікі. Курс на сацыялістычную перабудову вёскі. Яго мэты і задачы. Унутрыпартыйная ба-рацьба па пытаннях аб шляхах развіцця сельскай гаспадаркі. Крызіс хлебанарыхтовак. Забарона гандлю сельскагаспадарчымі прадуктамі.
Пераход да масавай калектывізацыі, тэрміны яе правядзення. Гвалтоўныя метады стварэння калектыўных гаспадарак. Ажыццяўленне «палітыкі раскулачвання». Выхад сялянскіх гаспадарак з калгасаў вясной 1930 г. Новы этап калектывізацыі восенню 1930г. Рабочыя-дваццаціпяцітысячнікі.
Арганізацыя МТС, палітаддзелаў пры іх. Арганізацыйна-гаспадарчае ўмацаванне калгасаў і іх матэрыяльна-тэхнічнай базы. Саўгасы і іх гаспадарчая дзейнасць. Голад 1932–1933 гг. у Беларусі. Завяршэнне калектывізацыі беларускай вёскі, яе палітычныя, сацыяльныя і эканамічныя вынікі.
Грамадска-палітычнае і культурнае жыццё Беларускай ССР у 30-я гг. Карэнны паварот у грамадска-палітычным і культурным жыцці ў пачатку 30- х гг. Разгортванне ідэйна-палітычнай барацьбы з беларускім «нацыянал-дэмакратызмам».
Палітыка «культурнай рэвалюцыі». Развіццё савецкай сістэмы адукацыі ў рэспубліцы. Барацьба за ліквідацыю непісьменнасці. Пераход да сямігадовага абавязковага навучання. Стварэнне сістэмы агульнаадукацыйнай, спецыяльнай і вышэйшай школ. Стварэнне сістэмы навуковых устаноў. АН БССР. У. Ігнатоўскі. Асноўныя накірункі развіцця беларускай навукі і дасягненні беларускіх вучоных у 1930-я гг,
Развіццё беларускай савецкай літаратуры. Асноўныя творы вядучых пісьменнікаў, паэтаў, драматургаў, крытыкаў і іх тэматыка. Абвастрэнне ідэйна-палітычнай барацьбы сярод беларускіх літаратараў. Перабудова пісьменніцкіх арганізацый. Стварэнне Саюза савецкіх пісьменнікаў.
Тэатральнае, музычнае, выяўленчае і іншыя формы мастацтва і асноўныя накірункі іх развіцця ў рэспубліцы. Архітэктура Беларусі. Укараненне ў грамадстве «пралетарскай па змесце і сацыялістычнай па форме» культуры. Асноўныя рысы і характар грамадства, сфарміраванага ў Савецкім Саюзе ў канцы 30-х гг.: палітычны, эканамічны, сацыяльны і духоўна-культурны аспекты.
Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі ў 30-я гг. Аб’ектыўныя і суб’ектыўныя прычыны палітычных рэпрэсій. Разгортванне хвалі палітычных рэпрэсій у Беларусі ў пачатку 30-х гг. Фабрыкацыя ДПУ БССР «контррэвалюцыйных» спраў Саюза вызвалення Беларусі (СВБ), Працоўнай сялянскай партыі (ПСП), Прамысловай партыі (Прампартыя), Саюзнага бюро РСДРП меншавікоў. Ліквідацыя «шкодніцтва» ў Наркамземе і Трактарацэнтры, жывёлагадоўлі, лясной і папяровай прамысловасці. Справы Беларускага на-цыянальнага цэнтра (БНЦ), Польскай арганізацыі вайсковай (ПАВ), Белару-скай народнай Грамады (БНГ) і інш. Палітыка ўлад у дачыненні да праваслаўнага і каталіцкага духавенства. Рэпрэсіі 1937–1938 гг. супраць інтэлігенцыі, партыйнага і дзяржаўнага кіраўніцтва, ваенных і супрацоўнікаў НКУС БССР. Вынікі палітычных рэпрэсій.

 

5.4. Заходняя Беларусь у складзе Польскай дзяржавы (1921 – 1939 г.)
Заходняя Беларусь пад уладай Польшчы. Тэрыторыя Заходняй Беларусі, яе адміністрацыйны падзел. Віленскі канфлікт, яго прычыны. Сярэдняя Літва. Органы кіравання, сацыяльны і нацыянальны склад насельніцтва і канфесіі. Спецыфіка царкоўнага жыцця. Неаунія. Палітыка польскіх улад у Заходняй Беларусі. Нацыянальны прыгнёт. Закрыццё беларускіх школ. Прымусовая паланізацыя беларусаў.
Адметныя рысы эканомікі Заходняй Беларусі. Прамысловасць і асноўныя яе галіны. Сусветны эканамічны крызіс 1929–1933 гг. і яго ўплыў на народную гаспадарку Заходняй Беларусі. Становішча рабочага класа. Умовы працы і жыцця. Рост беспрацоўя.
Сельская гаспадарка Заходняй Беларусі, яе стан і развіццё. Аграрная палітыка польскіх улад. Зямельныя рэформы і іх вынікі. Парцэляцыя, камасацыя, ліквідацыя сервітутаў. Землеўладанне. Падатковая палітыка. Збядненне вясковага насельніцтва, эканамічная эміграцыя.
Рэвалюцыйна-вызваленчы рух. Асноўныя палітычныя партыі і арганізацыі ў Заходняй Беларусі. Выбары ў польскі сейм 1922 г. Стварэнне і дзейнасць Беларускага пасольскага клуба. Беларускі нацыянальна-вызваленчы рух. Дзейнасць партыі беларускіх эсэраў. Утварэнне Беларускай рэвалюцыйнай арганізацыі (БРА). Партызанскі рух. Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (БСДП), Беларуская хрысціянская дэмакратыя (БХД), Беларускі сялянскі саюз (БСС). Дзейнасць польскіх, яўрэйскіх і іншых партый і арганізацый.
Утварэнне Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі (КПЗБ) і Камуністычнага Саюза моладзі Заходняй Беларусі (КСМЗБ). Праграмныя мэты і задачы КПЗБ, яе дзейнасць.
Арганізацыя Беларускай сялянска-работніцкай Грамады (БСРГ), яе праграма і дзейнасць. Прычыны забароны БСРГ польскімі ўладамі і яе разгром.
Выбары ў сейм Польшчы ў 1928 г. у Заходняй Беларусі. Стварэнне Беларускага сялянска-рабочага пасольскага клуба «Змаганне». Уздым рабочага і сялянскага руху ў пачатку 1930-х гг. Косаўскае (1927) і Асташынскае (1932) выступленні сялян, Кобрынскае ўзброенае выступленне сялян (1933), выступленні нарачанскіх рыбакоў (1935). Узмацненне палітычных рэпрэсій польскіх улад. Спробы стварэння дэмакратычнага антыфашысцкага народнага фронту. Беларускае народнае аб’яднанне (БНА). Прычыны роспуску КПЗБ. Рэпрэсіі ў адносінах да яе кіраўнікоў і членаў.
Культура Заходняй Беларусі. Умовы развіцця культуры. Барацьба за асвету на роднай мове. Таварыства беларускай школы (ТБІЫ), Беларускі інстытут гаспадаркі і культуры (БІПК), Беларускае навуковае таварыства (БНТ). Літаратура, друк і мастацтва. Творы М. Васілька, В. Таўлая, М. Танка, I. Дварчаніна, Б. Тарашкевіча і інш. Я. Драздовіч, Р. Шырма. Народная творчасць.

 

6. БЕЛАРУСЬ 3 1939 г. ДА ПАЧАТКУ XXI ст.

 

6.1. Беларусь у гады Другой сусветнай вайны (1939 – 1945 г.)
Беларусь у пачатку Другой сусветнай вайны. Заходняя Беларусь у геапалітычных планах Германіі і Савецкага Саюза. Германа-савецкі дагавор аб ненападзе 23 жніўня 1939 г., сакрэтныя пратаколы да яго. Пачатак Другой сусветнай вайны. Ваенныя дзеянні германскіх войскаў на беларускай тэрыторыі. Бежанства.
Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь. Асобныя баявыя аперацыі савецкіх войскаў супраць польскай арміі. Адносіны беларускага насельніцтва да Чырвонай Арміі, дапамога насельніцтва ва ўстанаўленні савецкай улады. Савецка-германскі дагавор аб дружбе і граніцах ад 28 верасня 1939 г.
Арганізацыя часовых органаў кіравання, іх дзейнасць. Перадача Вільні і Віленшчыны Літве. Народны сход Заходняй Беларусі і яго рашэнні. Прыняц-це Заходняй Беларусі ў склад СССР і ўз’яднанне яе з БССР. Стварэнне органаў савецкай улады, іх дзейнасць. Выбары ў Вярхоўныя Саветы СССР і БССР.
Сацыяльна-эканамічныя і культурныя пераўтварэнні ў заходніх абласцях БССР. Пачатак стварэння калгасаў і МТС. Накіраванне ў заходнія вобласці БССР партыйных, савецкіх і гаспадарчых работнікаў з усходніх раёнаў рэспублікі. Змены ў культурным жыцці.
Польскі падпольны рух Супраціўлення. Дэпартацыі з заходніх раёнаў БССР асаднікаў, служачых лясной аховы і інш.
Уз’яднанне беларускага народа ў адзінай дзяржаве – акт гістарычнай справядлівасці.
Вынікі развіцця БССР у канцы 30-х – пачатку 40-х гг. Трэці пяцігадовы план развіцця народнай гаспадаркі. Асноўныя накірункі і вынікі развіцця прамысловасці і сельскай гаспадаркі ў 1938–1941 гг. Узмацненне працоўнай дысцыпліны. Грамадска-палітычнае і культурнае жыццё рэспублікі напярэдадні вайны. Новы адміністрацыйны падзел БССР. Удзел Беларусі ў мерапрыемствах па ўзмацненні абараназдольнасці СССР. Заходняя Асобая вайсковая акруга, пераўзбраенне яе войскаў. Стварэнне ўмацаваных раёнаў. Удзел беларускага насельніцтва ў абарончых мерапрыемствах.
Беларусь на пачатку Вялікай Айчыннай вайны. Абарончыя баі летам 1941 г. Напад фашысцкай Германіі на СССР. Прыгранічныя баі на тэрыторыі БССР. Абарона Брэсцкай крэпасці. Навагрудскі кацёл. Мерапрыемствы КП(б)Б і ўрада рэспублікі па мабілізацыі насельніцтва на адпор ворагу. Эвакуацыя прамысловых прадпрыемстваў, дзяржаўнай і калгаснай маёмасці ў савецкі тыл. Будаўніцтва абарончых аб’ектаў. Баі пад Мінскам, Барысавам, Бабруйскам і Віцебскам. Абарона Магілёва і Гомеля. Прычыны паражэння савецкіх войскаў у першы перыяд вайны.
Акупацыйны рэжым фашысцкіх захопнікаў на тэрыторыі Беларусі. Захоп тэрыторыі Беларусі германскімі войскамі. Устанаўленне акупацыйнага рэжыму, яго мэты. Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі. Сістэма акупацыйнай улады і яе органаў. Рабаванне гітлераўцамі гаспадарчых і культурных каштоўнасцяў рэспублікі. Стварэнне канцлагераў, Яўрэйскія гета. Масавае знішчэнне ваеннапалонных і насельніцтва, угон яго на прымусовыя работы ў Германію. Карныя экспедыцыі. Калабаранцкія арганізацыі і іх дзейнасць: Беларуская народная самапомач (БНС), Беларуская самаахова, Саюз беларускай моладзі (СБМ), Беларуская цэнтральная рада (БЦР), Беларуская краёвая абарона (БКА). Другі «Усебеларускі кангрэс». Беларуская Аўтакефальная Праваслаўная царква. Каталіцкая царква і спробы актывізацыі місіянерства. Рэпрэсіі супраць святароў.
Разгортванне ўсенароднай барацьбы супраць фашысцкіх захопнікаў на акупіраванай тэрыторыі Беларусі. Стварэнне падпольных партыйных і камсамольскіх арганізацый і партызанскіх атрадаў. Мінскае партыйнае падполле. Барацьба падпольных арганізацый з акупантамі ў Віцебску, Магілёве, Оршы і іншых гарадах і раёнах Беларусі. Дзейнасць антыфашысцкіх арганізацый у заходніх абласцях Беларусі. Антыфашысцкія выступленні ў гета.
Узмацненне партызанскага руху пасля разгрому нямецка-фашысцкіх войскаў пад Масквой. Баявая дзейнасць партызан. Арганізацыйная структура савецкага партызанскага руху. Стварэнне Цэнтральнага штаба партызанскага руху (ЦШПР) і Беларускага штаба партызанскага руху (БШПР).
Партызанскія зоны. Партызанскія рэйды. Узаемаадносіны партызан і мірнага насельніцтва. Супраціўленне насельніцтва акупантам, зрыў іх палітычных і эканамічных мерапрыемстваў. «Рэйкавая вайна» і яе этапы.
Дзейнасць фарміраванняў Арміі Краёвай на тэрыторыі Беларусі, яе мэты і тактыка, узаемаадносіны з савецкімі партызанамі.
Вызваленне Беларусі ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў. Пачатак вы-звалення Беларусі ў канцы 1943 г. Аперацыя «Канцэрт». Беларуская насту-пальная аперацыя «Баграціён». Сумесныя дзеянні партызан з часцямі Чырвонай Арміі. Акружэнне і разгром фашысцкіх войскаў пад Віцебскам, Бабруйскам, Мінскам. Вызваленне сталіцы Савецкай Беларусі. Парад савецкіх партызан. Брэсцка-Люблінская наступальная аперацыя. Завяршэнне вызвалення Беларусі ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў.
Пачатак аднаўлення народнай гаспадаркі, устаноў адукацыі і культуры на вызваленай тэрыторыі, актыўная дапамога ў гэтым народаў Савецкага Саюза.
Перамога над фашысцкай Германіяй. Завяршэнне Вялікай Айчыннай і Другой сусветнай войнаў. Уклад беларускага народа ў разгром фашысцкай Германіі і мілітарысцкай Японіі. Праца эвакуіраванага насельніцтва Беларусі ў савецкім тыле. Удзел беларусаў у еўрапейскім руху Супраціўлення. Людскія, матэрыяльныя і культурныя страты Беларусі ў гады Другой сусветнай вайны.

 

6.2. Беларусь у пасляваенны перыяд (другая палова 40-х – першая палова 50-х гг. XX ст.)
Пераход да мірнага будаўніцтва. Развіццё прамысловасці. Страты, нанесеныя фашысцкімі акупантамі народнай гаспадарцы і культуры Беларусі. Пачатак аднаўлення ў 1944–1945 гг. Дапамога народаў СССР Беларусі. Удзел беларусаў у аднаўленні Данбаса, Сталінграда, Дняпроўскай электрастанцыі і г.д. Аднаўленне і рэканструкцыя прамысловых прадпрыемстваў, энергетычнай і паліўнай базы, чыгункі. Узнаўленне гарадоў. Пасляваенная індустрыялізацыя Беларусі, яе сутнасць і вынікі. Стварэнне новых галін прамысловасці. Будаўніцтва аўтамабільнага, трактар-нага заводаў і інш. Прамысловае развіццё заходніх абласцей БССР. Рост рабочага класа і яго працоўнае падзвіжніцтва. Роля жанчын і падлеткаў у аднаўленчых работах.
Аднаўленне і развіццё сельскай гаспадаркі. Становішча сельскай гаспадаркі пасля вызвалення рэспублікі. Цяжкасці яе аднаўлення. Пасяўная кампанія 1944 і 1945 гг. Адраджэнне калгасна-саўгаснай сістэмы. Калектывізацыя ў заходніх абласцях БССР і яе вынікі. Ліквідацыя хутароў. Узбуйненне калгасаў. Сістэма кіравання калгасамі. Дзяржнарыхтоўкі. Скарачэнне прысядзібных гаспадарак. Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 4 чэрвеня 1947 г. «Аб крымінальнай адказнасці за крадзеж дзяржаўнай і грамадскай маёмасці». Прычыны адставання сельскай гаспадаркі ад тэмпаў адраджэння прамысловасці і транспарту. Мерапрыемствы па змяненні яе крытычнага стану.
Матэрыяльнае становішча насельніцтва. Культура і навука. Бытавое становішча насельніцтва рэспублікі. Картачная сістэма. Заработная плата рабочых і служачых. Зніжэнне жыццёвага ўзроўню жыхароў Беларусі ў сувязі з засухай 1946 г. у Украіне. Працадзень і яго аплата. Падатковая палітыка ў вёсцы. Прымусовыя пазыкі. Жыллёвае будаўніцтва. Адмена картачнай сістэмы і правядзенне грашовай рэформы. Зніжэнні цэн. Наладжванне медыцынскага і сацыяльнага забеспячэння. Уладкаванне дзяцей-сірот. Радыёфікацыя вёскі.
Аднаўленне і развіццё агульнаадукацыйнай, сярэдняй спецыяльнай школы, вышэйшых навучальных устаноў, бібліятэк, клубаў. Падрыхтоўка навукова-педагагічных кадраў. Аднаўленне і пашырэнне дзейнасці навуковых устаноў. Стварэнне новых даследчых інстытутаў. АН БССР. Змена прыярытэтаў навуковых даследаванняў. Развіццё беларускай літаратуры. Творчасць Я. Коласа, I. Шамякіна, I. Мележа, П. Пестрака, Я. Брыля, К. Крапівы, М. Танка і інш. Дзейнасць тэатральных калектываў. Развіццё музычнага мастацтва. Твор-часць М. Аладава, А. Багатырова, У. Алоўнікава, Ю.Семянякі і інш. Выяўленчае мастацтва. Тэматыка твораў мастакоў I. Ахрэмчыка, Я. Зайцава, У. Сухаверхава і інш. Гераічная тэматыка скульптараў 3. Азгура, А. Бембеля, А. Глебава і інш. Архітэктура.
Грамадска-палітычнае жыццё. Асноўныя тэндэнцыі развіцця савецкага грамадства. Надзеі на дэмакратызацыю грамадскага жыцця. Умацаванне адміністрацыйна-каманднай сістэмы. Формы і метады дзейнасці партыйных, савецкіх, камсамольскіх, прафсаюзных і грамадскіх арганізацый, іх роля ў жыцці рэспублікі. П. К. Панамарэнка. М. I. Гусараў. М. С. Патолічаў. Грамадска-палітычная праца ў заходніх абласцях рэспублікі. Стварэнне і дзейнасць палітаддзелаў у заходніх абласцях.
Выхад Беларусі на міжнародную арэну. Утварэнне Міністэрства замежных спраў Беларусі. Беларусь – адна з краін-заснавальніц ААН. К. Кісялёў. Удзел у працы спецыялізаваных органаў ААН. Рашэнне Крымскай (Ялцінскай) канферэнцыі кіраўнікоў вялікіх дзяржаў па пытаннях савецка-польскай мяжы. Дагавор паміж Савецкім Саюзам і Польшчай аб граніцы ад 16 жніўня 1945 г. Устанаўленне беларуска-польскай граніцы. Палітыка па нацыянальным пытанні, перасяленні.
Падпольныя антысавецкія арганізацыі моладзі ў Слоніме, Баранавічах, Брэсцкім чугуначным вузле, Жыровічах, Ганцавічах, Цэнтр беларускага вызваленчага руху (ЦБВР), «Свабодная Беларусь» і іх разгром. Новая хваля рэпрэсій. Справа П. Саевіча. Барацьба з «касмапалітызмам». Рэпрэсіі ў дачыненні пісьменнікаў і вучоных. А. Жэбрак і інш. Тэрор банд Арміі Краёвай і АУН–УПП у заходніх абласцях БССР і іх ліквідацыя. Адносіны ўлад да царквы і яе святароў.

 

6.3. Беларусь у перыяд спроб рэформаў і крызісу адміністрацыйна-каманднай сістэмы (сярэдзіна 50-х – 80-я гг. XX ст.)
Грамадска-палітычнае жыццё. Адносная дэмакратызацыя грамадства. «Хрушчоўская адліга». XX з’езд КПСС і выкрыццё культу асобы Сталіна. Пачатак рэабілітацыі ахвяр сталінскага рэжыму і яго супярэчнасці. Спробы абнаўлення адміністрацыйна-каманднай сістэмы. Пашырэнне правоў саюзных рэспублік. К. Т. Мазураў. Перабудова партыйных, савецкіх і грамадскіх арганізацый паводле вытворчага прынцыпу (прамысловыя і сельскія). Скарачэнне сельскіх раёнаў. Канцэпцыя пабудовы камунізму і развітога сацыялістычнага грамадства. Узмацненне ў 60-я гг. XX ст. негатыўных з’яў у кіраванні гаспадарчым і грамадска-палітычным жыццём у рэспубліцы. Дзейнасць партыйных, савецкіх, камсамольскіх і прафсаюзных арганізацый. П. М. Машэраў, С. В. Прытыцкі. Накіраванасць прапаганды і агітацыі. Рух за камуністычныя адносіны да працы. Дысідэнцтва. Узмацненне рэпрэсіўных мер супраць праваслаўнай і каталіцкай царквы. Умацаванне пазіцый пратэстантызму.
Далейшае развіццё прамысловасці і транспарту. Будаўніцтва новых і мадэрнізацыя дзеючых прадпрыемстваў і транспарту ва ўмовах навукова-тэхнічнай рэвалюцыі. З’яўленне новых галін вытворчасці. Асаблівасці НТР у Беларусі. Прычыны перабудовы кіравання прамысловасці па тэрытарыяльным прынцыпе. Утварэнне саўнаргасаў. Рэформа 1965 г. і яе ажыццяўленне ў Беларусі. Пераход ад тэрытарыяльнай да галіновай формы кіравання прамы-словасцю і транспартам. Поспехі і недахопы ў развіцці прамысловасці. Прычыны згортвання рэформы. Стварэнне буйных вытворчых комплексаў і аб’яднанняў. Уплыў ваенна-прамысловага комплексу на тэхнічны прагрэс. Праблема ўкаранення ў вытворчасць дасягненняў навукі і тэхнікі. Здабыткі і праблемы ў развіцці эканомікі ў 1970–1980 гг. Прамысловае будаўніцтва. Спробы інтэнсіфікацыі вытворчасці.
Развіццё сельскай гаспадаркі. Пошукі шляхоў пераадолення складанасцяў у развіцці вёскі. Рэарганізацыя МТС. Удзел працоўных Беларусі ў асваенні цалінных і залежных зямель. Спробы рэформ у сельскай гаспадарцы, іх сутнасць і вынікі. Паглыбленне спецыялізацыі і канцэнтрацыі вытворчасці. Умацаванне матэрыяльна-тэхнічнай базы. Падрыхтоўка кадраў спецыялістаў. Паглыбленне спецыялізацыі і канцэнтрацыі сельскагаспадарчай вытворчасці. «Неперспектыўныя» вёскі, іх лёс. Меліярацыя, хімізацыя сельскагаспадарчых угоддзяў і іх вынікі. Харчовая праграма 1982 г. Стварэнне аграпрамысловых комплексаў. Рост стратных гаспадарак. Міграцыя з вёскі ў горад.
Матэрыяльны дабрабыт насельніцтва. Культура і навука. Шляхі паляпшэння дабрабыту насельніцтва. Спыненне падпіскі на дзяржаўныя пазыкі. Павышэнне памераў пенсій і ўвядзенне пенсій для калгаснікаў. Скарачэнне рабочага дня і працоўнага тыдня. Вызваленне сялянскіх гаспадарак ад абавязковых паставак дзяржаве сельскагаспадарчай прадукцыі. Рост грамадскіх фондаў спажывання. Жыллёвае будаўніцтва. Пашырэнне сферы бытавых паслуг. Аперажаючы рост даходаў над павелічэннем тавараў і паслуг. З’яўленне дэфіцыту тавараў. Медыцынскае абслугоўванне. Урбанізацыя. Змены ў сацыяльнай структуры грамадства.
Змены ў сістэме народнай адукацыі. Пераход да абавязковай 8-гадовай і сярэдняй адукацыі. Політэхнічнае навучанне. Пашырэнне сеткі вышэйшых і сярэдніх спецыяльных навучальных устаноў і прафесійна-тэхнічных вучылішчаў. Навукова-даследчыя ўстановы і іх дзейнасць. Дасягненні бела-рускай навукі. БДУ. А. Сеўчанка. АН БССР. В. Купрэвіч, М. Барысевіч. Асноўная тэматыка навуковых даследаванняў.
Творчасць I. Мележа, М. Танка, I. Шамякіна, К. Крапівы і інш. Крытычнае пераасэнсаванне гісторыі і сучаснасці маладым пакаленнем пісьменнікаў. А. Адамовіч, В. Быкаў, А. Вярцінскі, У. Караткевіч, I. Навуменка, I. Чыгрынаў і інш. Дасягненні ў тэатральным, музычным, выяўленчым і манументальным мастацтве. М. Савіцкі. Архітэктура і горадабудаўніцтва. Развіццё і дзейнасць культурна-асветных устаноў.
Беларусь на міжнароднай арэне. Дзейнасць дэлегацыі Беларусі ў ААН. Членства Беларусі ў міжнародных арганізацыях: ЮНЕСКА, Міжнароднай арганізацыі працы, Сусветнай арганізацыі здароў’я і інш. Эканамічнае і гандлёвае супрацоўніцтва з замежнымі краінамі. Культурныя, навуковыя, спартыўныя і турысцкія сувязі БССР.
Палітыка «перабудовы». Канцэпцыя паскарэння сацыяльна-эканамічнага развіцця краіны. Курс на ўдасканаленне сацыялізму. Дэмакратызацыя грамадства. Рэфармаванне палітычнай сістэмы. Галоснасць. Ажыўленне царкоўнага жыцця. Узнікненне нефармальных аб’яднанняў «Талака», «Паходня», «Узгор’е» і інш. Новы этап рэабілітацыі ахвяр палітычных рэпрэсій. I з’езд народных дэпутатаў СССР. Дэмакратызацыя выбарчай сістэмы. Выбары ў Вярхоўны Савет БССР (1990). Рашэнні Вярхоўнага Савета БССР аб уласнасці і пераходзе да рынку. Узнікненне палітычных партый і грамадскіх рухаў. Аслабленне пазіцый КПБ у палітычным жыцці рэспублікі. Палітычны крызіс у СССР, асаблівасці яго праяўлення ў Беларусі. Спробы рэфармавання СССР. Прычыны крызісу перабудовы.

 

6.4. Беларусь на сучасным этапе развіцця
Абвяшчэнне незалежнасці Рэспублікі Беларусь. Узмацненне руху за нацыянальнае адраджэнне і суверэнітэт Беларусі. Дэкларацыя Вярхоўнага Савета БССР ад 27 ліпеня 1990 г. аб дзяржаўным суверэнітэце рэспублікі. Правал жнівеньскага путчу 1991 г. і яго ўздзеянне на грамадска-палітычнае развіццё ў Беларусі. Прыпыненне дзейнасці КПСС–КПБ. Наданне Дэкларацыі аб суверэнітэце статуса канстытуцыйнага закона. Абвяшчэнне Рэспублікі Беларусь і ўвядзенне новай дзяржаўнай сімволікі. Распад СССР, утварэнне Садружнасці Незалежных Дзяржаў (СНД). Перамены ў сістэме органаў улады і кіравання ў сувязі з абвяшчэннем незалежнасці рэспублікі. Законатворчасць Вярхоўнага Савета. Прыняцце новай Канстытуцыі.
Выбары Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. Рэфармаванне сістэмы выканаўчай улады. Рэферэндумы 1995 і 1996 гг. Змены ў Канстытуцыі. Змяненні ў сістэме заканадаўчай улады. Выбары Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь у верасні 2001 г. Рэферэндум 2004 г. Выбары Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь у 2006 і 2010 г. Дзяржаўныя інстытуты і ідэалагічныя працэсы ў сучаснай Беларусі. Прыняцце заканадаўчых дакументаў аб свабодзе сумлення і рэлігійных арганізацыях.
Сацыяльна-эканамічнае становішча. Цяжкасці пераходу ад цэнтралізаванай адміністрацыйна-каманднай сістэмы да рыначнай эканомікі. Разрыў ранейшых эканамічных сувязей. Энергетычная праблема. Скарачэнне маштабаў вытворчасці. Інфляцыйныя працэсы. Зніжэнне ўзроўню жыцця насельніцтва. Наступствы Чарнобыльскай катастрофы. Сацыяльная напружанасць у грамадстве.
Эканамічныя рэформы. Усталяванне розных форм уласнасці і гаспадарання. Прыватызацыя і яе супярэчнасці. Стварэнне камерцыйных структур і су-месных прадпрыемстваў. Знешнеэканамічныя сувязі. Станаўленне рыначных адносін у аграрным сектары эканомікі. Фермерства.
Праграма Прэзідэнта і Савета Міністраў па выхадзе з крызісу. Зніжэнне інфляцыі, ажыўленне вытворчасці. Курс на сацыяльна арыентаваную рыначную эканоміку. Грашова-фінансавая сістэма. Беларуская мадэль сацыяльна-эканамічнага развіцця.
Знешняя палітыка. Дыпламатычнае прызнанне Рэспублікі Беларусь. Статус без’ядзернай і нейтральнай дзяржавы. Канцэпцыя нацыянальнай бяспекі краіны. Павышэнне актыўнасці Рэспублікі Беларусь у дзейнасці ААН.
Расійскі напрамак у знешняй палітыцы Беларусі. Эканамічная інтэграцыя з Расіяй. Стварэнне супольнасці суверэнных рэспублік. Цяжкасці ў пашырэнні інтэграцыі. Дагавор аб Саюзе Беларусі з Расіяй 1997 г. Дагавор аб стварэнні Саюзнай дзяржавы 1999 г. Супрацоўніцтва з Расіяй на міжрэгіянальным узроўні. Заходні вектар знешняй палітыкі. Паглыбленне знешнеэканамічных сувязей. Узаемаадносіны Беларусі з краінамі Лацінскай Амерыкі, Азіі.
Навука і культура. Уплыў дэмакратызацыі грамадска-палітычнага жыцця на актывізацыю духоўнага патэнцыялу рэспублікі. Прыняцце Закона аб адукацыі і Закона аб культуры 1991 г. Наданне беларускай мове статуса дзяржаўнай. Удасканаленне сістэмы нацыянальнай адукацыі. Рэформа агульнаадукацыйнай школы, змены ў сістэме падрыхтоўкі спецыялістаў у ВНУ.
Развіццё недзяржаўных навучальных устаноў. Супярэчнасці і перспектывы развіцця беларускай навукі. Рэформа Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, інтэграцыя ў міжнародную навуковую супольнасць. Развіццё навукі ў вышэйшай школе. БДУ. Новы этап у развіцці літаратуры, мастацтва: дасягненні, цяжкасці. Зварот пісьменнікаў да асэнсавання беларускай гісторыі. Правядзенне музычных фестываляў: «Славянскі базар» у Віцебску, «Музычнае Палессе», беларускай песні і паэзіі ў Маладзечне і інш. Пашырэнне нефармальных тэндэнцый у выяўленчым мастацтве. Праблемы і перспектывы беларускага культурнага адраджэння.

 

 

ЛІТАРАТУРА

 

АСНОЎНАЯ

 

Крыніцы

  1. Беларускія летапісы і хронікі. Мн., 1997.
  2. Белоруссия в эпоху капитализма: Сб. док. и материалов: В 2 т. Мн., 1983; 1990.
  3. Белоруссия в эпоху феодализма: Сб. док. и материалов: В 4 т. Мн., 1959– 1979.
  4. Беларусізацыя. 1920-я гады: Дак. і матэрыялы. Мн., 2001.
  5. Белорусские остарбайтеры. Т. 1–5: Док. и материалы. Мн., 1996–1998.
  6. Восстание в Литве и Белоруссии 1863–1864. Док. и материалы. М., 1965.
  7. Всенародное партизанское движение в Белоруссии в годы Великой Отечественной войны. Док. и материалы. Мн., 1973–1988.
  8. Знешняя палітыка Беларусь 36. дак. і матэрыялаў. Т. 1–5. Мн., 1997– 2002.
  9. Лукашенко А. Г. Исторический выбор Беларуси: Лекция Президента Республики Беларусь в Белорусском государственном университете. Минск, 14 марта 2003. Мн., 2003.
  10. Полное собрание русских летописей. Т. 32. М., 1975; Т. 35. М., 1980.
  11. Праграмныя дакументы палітычных партый / Склад. П. I. Брыгадзін. Мн., 1994.
  12. Публицистика белорусских народников. Мн., 1993.
  13. Уния в документах: Сб. док. и материалов. Мн., 1997.
  14. Хрестоматия по истории Белоруссии: С древнейших времен до 1917 г. Мн., 1977.
  15. Хрестоматия по истории БССР (1917–1983). Мн., 1984.

 

Падручнікі і вучэбныя дапаможнікі

  1. Вялікая Айчынная вайна савецкага народа ў кантэксце Другой сусветнай вайны: Вучэб. дапам. Мн., 2004.
  2. Гісторыя Беларускай ССР: У 5 т. Мн, 1972—1975.
  3. Гісторыя Беларусі: Навуч. дапам. / А. Г. Каханоўскі, С. М. Ходзін, А. А. Яноўскі і інш. Мн, 2001.
  4. Гісторыя Беларусі: У 6 т. Т. 1 – 6. Мн., 2000 – 2009.
  5. Гісторыя Беларусі: У 2 ч. Ч. 1. Ад старажытных часоў па люты 1917; Ч. 2. Люты 1917—2004 / Пад рэд. Я. К. Новіка, Г. С. Марцуля. Мн, 2006.
  6. Гісторыя Беларусі: У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст. Мн, 2000; Ч. 2. XIX–XX ст.: Курс лекцый. Мн, 2002.
  7. Гісторыя сялянства Беларусі: У 3 т. Т. 1. Мн, 1997; Т. 2. Мн, 2002.
  8. Доўнар-Запольскі М. В. Гісторыя Беларусі. Мн, 1994.
  9. История политических партий: Материалы для самостоятельной работы студентов / Под общ. ред. В. К. Коршука, И. Ф. Романовского. Мн, 2002.
  10. Круталевич В. А. История Беларуси: становление национальной державности (1917–1922). Мн., 1999.
  11. Лыч Л. М., Навіцкі У. Л. Гісторыя культуры Беларусь Мн., 1996.
  12. Нарысы гісторыі Беларусі У 2 ч. / Рэд. М. П. Касцюк і інш. Мн., 1994–1995.
  13. Эканамічная гісторыя Беларусі. Мн., 1999.
  14. Этнаграфія беларусаў: гістарыяграфія, этнагенез, этнічная гісторыя. Мн., 1985.
  15. Юхо Я. А. Кароткі нарыс гісторыі і права Беларусі. Мн., 1992.

 

ДАДАТКОВАЯ

 

Крыніцы

 

  1. Архіў уніяцкіх мітрапалітаў. Дакументы да гісторыі царквы ў Беларусі XV–XVI ст. Мн., 1999.
  2. Борьба за Советскую власть в Белоруссии 1918–1920: Сб. док. и материалов: В 2 т. Мн., 1968; 1971.
  3. Вішнеўскі А. Ф., Юхо Я. А. Гісторыя дзяржавы і права ў Беларусі ў дакументах і матэрыялах. Мн., 1998.
  4. Гісторыя Беларусі ў дакументах і матэрыялах. Т. 1. Мн., 1936.
  5. Дакументы і матэрыялы па гісторыі Беларусі ў сярэднія вякі (VІ – XV ст.). Мн., 1998.
  6. Дакументы і матэрыялы па гісторыі Беларусі (1772–1903 гг.). Т. 2. Мн., 1940.
  7. Документы и материалы по истории Белоруссии (1900–1917). Т. 3. Мн., 1953.
  8. Дэкларацыя Вярхоўнага Савета БССР аб дзяржаўным суверэнітэце БССР (27 ліпеня 1990 г.). Мн., 1990.
  9. История Беларуси в документах и материалах / Авт.-сост. И. Н. Кузнецов, В. Г. Мазец. Мн., 2000.
  10. Закон Рэспублікі Беларусь «Аб мовах у Беларускай ССР». Мн., 1990.
  11. Калиновский К. Из печатного и рукописного наследия. Мн., 1988.
  12. Каліноўскі К. На нашу вольнасць: Творы, дакументы. Мн., 1999.
  13. Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь. Мн., 1994, 1996.
  14. Канун и начало войны: Док. и материалы. Л., 1991.
  15. Кооперативно-колхозное строительство в СССР: Док. и материалы. М., 1991.
  16. Хронікі і летапісы Беларусі. Сярэднявечча і раннемадэрны час. Уклад. В.Варонін. Мн., 2010.
  17. Луцкевіч А. За 25 гадоў (1903–1928). Успаміны аб працы першых беларускіх палітычных арганізацый: БРГ, БСГ. Мн., 1991.
  18. Метрыка Вялікага княства Літоўскага: (Копія канца XIV ст.). Мн., 2000.
  19. На крутым павароце. Ідэолага-палітычная барацьба на Беларусі ў 1919–1931 гг. Дакументы, матэрыялы, аналіз. Мн., 1999.
  20. Народное образование в БССР: Сб. док. и материалов: В 2 т. Мн., 1979–1980.
  21. «Нацистское золото» из Беларуси: Док. и материалы. Мн., 1998.
  22. Платонаў Р. П. Беларусь у міжваенны перыяд. Старонкі палітычнай гісторыі ў святле архіўных крыніц. Мн., 2001.
  23. Платонов Р. П. Белоруссия, 1941-й: известный и неизвестный. По документам Национального архива Республики Беларусь. Мн., 2000.
  24. Польско-советская война 1919–1920: (Ранее не опубликованные документы и материалы). М., 1994. Ч. 1–2.
  25. Революционный подъем в Литве и Белоруссии в 1861–1862 гг.: Сб. док. М, 1964.
  26. Русско-белорусские связи: Сб. док. (1570–1667). Мн., 1963.
  27. Русско-белорусские связи во второй половине XVII в. (1667–1686): Сб. док. Мн., 1972.
  28. Слова пра паход Ігаравы. Мн., 1985.
  29. Слуцкі збройны чын 1920 г. у дакументах і ўспамінах. Мн., 2001.
  30. Социально-политическая борьба народных масс Белоруссии: Сб. док. и ма¬териалов. Мн., 1988.
  31. Статут ВКЛ. Тэкст. Даведнік. Каментарыі. Мн., 1989.
  32. Уния в документах: Сборник / Сост. В.А.Теплова, З.И.Зуева. Мн., 1997.
  33. Федеративный договор. Документы. М., 1992.
    .

 

Падручнікі і вучэбныя дапаможнікі

 

  1. Белазаровіч В. А. Гістарыяграфія гісторыі Беларусі. Пособие для студентов. Гродно, 2006.
  2. Гісторыя Беларусі: з 1795 г. да вясны 1917 г.: Вучэбны дапаможнік (I. I. Коўкель, I. П. Крэнь, Л. У. Бярэйшык і інш.; Рэд. кал.: I. П. Крэнь, I. I. Коўкель. Мн.: «Аверсэв», 2001.
  3. Гісторыя Беларусі: новае ў даследаванні і выкладанні. Мн., 1999.
  4. 3 гісторыі палітычных партый: Вучэб. дапам. Мн., 1993.
  5. История Беларуси: Учеб.-информ. пособие / Под ред. А. Г. Кохановского, О.А. Яновского. Мн., 2001.
  6. История Беларуси: Учеб. пособие: В 2 ч. Ч. 2. / Я. И. Трещенок, А. А. Воробьев, Н. М. Пурышева и др. Могилев, 2005.
  7. История политических партий России и Беларуси (конец XIX — первая четверть XX вв.). Мн., 2001.
  8. Матэрыялы па гісторыі Беларусі. Мн., 2000.
  9. Октябрь 1917 г. и судьбы политической оппозиции. В 3 ч. Гомель, 1993.
  10. Очерки истории, науки и культуры Беларуси. IX – XX вв. Мн., 1996.
  11. Парашкоў С.А. Гісторыя культуры Беларусі. Мн., 2003.
  12. Снапкоўскі У. Е. Гісторыя знешняй палітыкі Беларусі Вучэбны дапаможнік. У 2 ч. Мн, 2003 – 2004.
  13. Цяплова В. А., Каханоўскі А. Г., Грыбко I. Л. Гісторыя Беларусі XIX ст. Мн., 2004.
  14. Шыбека З. В. Гарадская цывілізацыя: Беларусь і свет. Курс лекцый. Вільня, 2009.
  15. Шыбека З. Нарыс гісторыі Беларусі (1795 – 2002). Мн., 2003.

 

Даследаванні

 

  1. Абдзіраловіч І. Адвечным шляхам: Дасьледзіны беларускага сьветапогляду. Мн., 1993.
  2. Актуальныя праблемы гісторыі Беларусі: стан, здабыткі і супярэчнасці, перспектывы развіцця: У 4 частках / Пад рэд. I. П. Крэня, У. I. Навіцкага, І. А. Змітровіча. Гродна: ГрДУ, 2003.
  3. Абецедарский Л. С. Белоруссия и Россия XVI–XVII вв. Мн., 1978.
  4. Агіевіч У. У. Імя і справа Скарыны: У чьих руках спадчына. Мн., 2002.
  5. Адамушка У. I. Палітычныя рэпрэсіі 20–50-х гг. на Беларусі. Мн, 1994.
  6. Актуальные проблемы формирования правового государства в Республике Беларусь. Мн., 1996.
  7. Аляксееў В. П., Вітаў М, У., Цягака Л. У. Расавая геаграфія беларусаў і праблемы этнагенезу. Мн., 1994.
  8. Анішчанка Я. К. Беларусь у часы Кацярыны II (1772–1796). Мн., 1998.
  9. Антон Луцкевич: Материалы следственного дела НКВД БССР / Науч. ред. В. Н. Михнюк. Мн., 1997.
  10. Арлоў У. А. Таямніцы полацкай гісторыі. Мн., 1994.
  11. Беларусь в годы Великой Отечественной войны 1941–1945 / А. А. Коваленя, А. М. Литвин, В. И. Кузьменко. Мн., 2005.
  12. Беларусь на мяжы тысячагоддзяў / I. М. Абрамаў, Я. М. Бабосаў, А. У. Верашчагіна і інш. Мн., 2000.
  13. Беларусь на пути к европейской интеграции: вопросы суверенитета. Мн., 1997.
  14. Беларусь паміж Усходам і Захадам: Праблемы міжнацыянальнага, міжрэлігійнага і міжкультурнага ўзаемадзеяння, дыялогу і сінтэзу. Ч. 1,2. Мн., 1997.
  15. Беларусазнаўства: Навук. дапам. / Пад рэд. П. I. Брыгадзіна. Мн., 1997.
  16. Белоруссия и Россия: отечества и государства. М., 1997.
  17. Біч М. Беларускае адраджэнне ў XIX – пачатку XX ст. Мн., 1993.
  18. Блинова Т. Иезуиты в Белоруссии. Мн., 1990.
  19. Блинова Т.Б. Иезуиты в Белоруссии. Роль иезуитов в организации образования и просвещения / Т.Б. Блинова. Гродно, 2002.
  20. Бригадин П. И. Эсеры в Беларуси (конец XIX в. – февраль 1917 г.). Мн., 1994.
  21. Брыгадзін П.І., Мацяс I. Д. Усевалад Ігнатоўскі: Палітычны дзеяч, вучоны. Мн., 1998.
  22. Бяспалая М. Беларуская веска ў першыя гады нэпа (1921–1923). М., 1999.
  23. Валаханович И. А. Антисоветское подполье на территории Беларуси в 1944– 1953 гг. Мн„ 2002.
  24. Варонка Я. Беларускі рух ад 1917 да 1920 г. Кароткі агляд. Мн., 1991.
  25. Волкогонов Д: А. Семь вождей. Галерея лидеров СССР: В 2 кн. Мн., 1995.
  26. Врублевский А. П., Протько Т. С. Из истории репрессий против белорусского крестьянства. 1929–1934 гг. Мн., 1992.
  27. Ганцова С. К, Чамярыцкі В. А., Штыхаў Г. В. Сведкі беларускай мінуўшчыны (VI–XV ст.). Мн., 1996.
  28. Ганчар А. И. Римско-католическая церковь в Беларуси (вт. пол. ХІХ – нач. ХХ вв.). Исторический очерк. Гродно, 2010.
  29. Гарбачова В. В. Паўстанне 1830–1831 гадоў на Беларусь Мн., 2001.
  30. Голенченко Г. Я. Идейные и культурные связи восточнославянских народов в XVI — середине XVII вв. Мн., 1989.
  31. Голубеў В. Ф. Сялянскае землеўладанне і землекарыстанне на Беларусі XVI—XVIII ст. Мн., 1992.
  32. Голубеў В.Ф. Сельская абшчына ў Беларусі XVI-XVIII стст. Мн., 2008.
  33. Глушаков В. В. Беларусь на пороге тысячелетий. Мн., 1999.
  34. Государственность Беларуси. Проблемы формирования в программах политических партий. Мн., 1999.
  35. Грщкевич А. П. Социальная борьба горожан (XVI–XVIII вв.). Мн., 1979.
  36. Дмитриев М. В. Между Римом и Царьградом: генезис Брестской церковной унии 1595 – 1596 гг. М., 2003.
  37. Емельянчык У. Паланез для касінераў: (3 падзей паўстання 1794 г. пад кіраўніцтвам Т. Касцюшкі на Беларусі). Мн., 1994.
  38. Ермаловіч М. Беларуская дзяржава Вялікае княства Літоўскае. Мн., 2000.
  39. Ермолович В. К, Жумарь С. В. Огнем и мечом: Хроника польского националистического подполья в Белоруссии (1939–1953 гг.). Мн., 1994.
  40. Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў грамадска-палітычным жыцці Беларусі (1906–1917 гг.). Мн., 1999.
  41. Загарульскі Э. М. Заходняя Русь у IX–XIII ст. Мн., 1998.
  42. Загідулін А.М. Беларускае пытанне ў польскай нацыянальнай і канфесійнай палітыцы ў Заходняй Беларусі (1921 – 1939 гг.). Гродна, 2010.
  43. Зелинский П. И. Политическая работа КПЗБ в массах. 1928–1939 гг. Мн., 1988.
  44. 3 гісторыі уніяцтва ў Беларусі (да 400-годдзя Брэсцкай уніі) / Пад рэд. М. В. Біча, П. А. Лойкі. Мн., 1996.
  45. Игнатенко А. П. Борьба белорусского народа за воссоединение с Россией (вторая половина XVII–XVIII вв.). Мн., 1974.
  46. Ігнаценка I. М. Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі: Асаблівасці і вынікі. Мн., 1995.
  47. Ігнатоўскі У. М. Кароткі нарыс гісторыі Беларусі. Мн., 1991.
  48. Иностранная военная интервенция в Белоруссии 1917–1920 гг. Мн., 1990.
  49. Каваленя А. А. Прагерманскія саюзы моладзі на Беларусь Мн., 1999.
  50. Калечнц Е. Первоначальное заселение территории Белоруссии. Мн., 1984.
  51. Канфесіі на Беларусі (канец ХVІІІ – ХХ ст.) / В.В.Грыгор’ева, У.М.Завальнюк, У.І.Навіцкі, А.М.Філатава. Мінск, 1998.
  52. Касцюк М. П. Бальшавіцкая сістэма ўлады на Беларусі. Мн., 2000.
  53. Каханоўскі Г. А. Археалогія і гістарычнае краязнаўства Беларусі ў XVI–XIX ст. / Навук. рэд. Л. Д. Побаль. Мн., 1984.
  54. Каханоўскі Г. А., Каханоўскі А. Г. Руплівец нашай старасветчыны: Яўстах Тышкевіч. Мн., 1991.
  55. Кісялёў Г. В. На пераломе дзвюх эпох: Паўстанне 1863 г. на Міншчыне. Мн., 1990.
  56. Краўцэвіч А. К. Стварэнне Вялікага княства Літоўскага. Мн., 1998.
  57. Крук У. П. Сялянскі рух на Беларусь 186 –1900. Мн., 1993.
  58. Круталевич В. А. На путях национального самоопределения: БНР– БССР–РБ. Мн., 1995.
  59. Культурна-нацыянальныя працэсы на Беларусі ў другой палове XIX–XX ст.: 36. навук. прац / Пад агульн. рэд. М. Забаўскага, I. Канапацкага. Мн.,
    1998.
  60. Кулъ-Сялъверстава С. Я. Беларусь на мяжы стагоддзяў (другая палова XVIII–1820 г.). Мн., 2000.
  61. Лабынцаў Ю. Пачатае Скарынам. Беларуская друкаваная літаратура эпохі Рэнесансу. Мн., 1990.
  62. Ладысеў У. Ф., Брыгадзін П. I. На пераломе эпох: Станаўленне беларускай дзяржаўнасці (1917–1920 гг.). Мн., 1999.
  63. Ладысев В. Ф. В борьбе за демократические права и свободы: (Из исторического опыта Компартии Западной Белоруссии, 1929–1938 гг.). Мн., 1988.
  64. Лемяшонак У. I. Вызваленне – без грыфа «Сакрэтна». Мн., 1996.
  65. Літвін А. М. Акупацыя Беларусі (1941–1944): Пытанні супраціву і калабарацыі. Мн., 2000.
  66. Лойка П. А. Шляхта беларускіх зямель у грамадска-палітычным жыцці Рэчы Паспалітай другой паловы XVI – першай трэці XVII ст. Мн., 2002.
  67. Лойка П. А. Прыватнаўласніцкія сяляне Беларусі: Эвалюцыя феадальнай рэнты ў 2-й палове XVII–XVIII ст. Мн., 1991.
  68. Луговцова С. А. Политика российского самодержавия по отношению к дворянству Белоруссии в конце XVIII – первой половине XIX в. Мн., 1997.
  69. Луцкевіч А. Польская акупацыя ў Беларусь Мн., 1992.
  70. Марозава С.В. Уніяцкая царква ў этнакультурным развіцці Беларусі (1596–1839 гады). Гродна, 2001.
  71. Мартос А. Беларусь в исторической, государственной и церковной жизни. Мн., 1990.
  72. Мельнікаў А. А. Кірыл, епіскап Тураўскі. Мн., 2000.
  73. Михнюк В. Н. Социалистические преобразования в западных областях БССР (сентябрь 1939 – июнь 1941 гг.): Историогр. очерк. Мн., 1979.
  74. Михнюк В. Н. Становление и развитие исторической науки Советской Бе¬лоруссии (1919–1941 гг.) / Под ред. П. Т. Петрикова. Мн., 1985.
  75. Міхнюк У. М. Арыштаваць у высылцы: Дакументальны нарыс пра А. Дудара. Мн, 1996.
  76. Насевіч В. Л. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: Падзеі і асобы. Мн., 1993.
  77. Опыт тысячелетия. Средние века и эпоха Возрождения. М, 1996.
  78. Павлов Я. С. Советско-германские договоры 1939–1941 гг.: Трагедия тай¬ных сделок. Мн, 1996.
  79. Падокшын С. А. Унія. Дзяржаўнасць. Культура (філасофска-гістарычны аналіз). Мн, 1998.
  80. Палітычныя партыі Беларусі: Дапам. для вывучаючых гісторыю Беларусі. Мн, 1994.
  81. Падокшын С.А. Іпацій Пацей: Царкоўны дзеяч, мысліцель, пісьменнік на пераломе культурна-гістарычных эпох. – Мінск: Беларуская навука, 2001. – 118 с.
  82. Падокшын С.А. Унія. Дзяржаўнасць. Культура (Філасофска–гістарычны аналіз). 2-ое выд. Мн., 2000.
  83. Падокшын С.А. Філасофская думка эпохі Адраджэння ў Беларусі: Ад Францыска Скарыны да Сімяона Полацкага. Мн., 1990.
  84. Падокшын С.А., Сокал С.Ф. Палітычная і прававая думка Беларусі ХVІ – ХVІІ ст.ст. Мн., 2000.
  85. Первая мировая война – пролог XX века. М, 1998.
  86. Пілецкі В. А. Першабытнае грамадства на Беларусь Мн, 1996.
  87. Пилипенко М. Возникновение Белоруссии. Новая концепция. Мн, 1991.
  88. Платонаў Р. П. Лесы: Гісторыка-дакументальныя нарысы аб людзях і малавядомых падзеях духоўнага жыцця ў Беларусі 20–30-х гг. Мн, 1998.
  89. Платонаў Р. П. На крутым павароце: Ідэолага-палітычная барацьба на Беларусі ў 1929–1931 гг. Мн, 1999.
  90. Праблемы ўз’яднання Заходняй Беларусі з БССР: Гісторыя і сучаснасць / Адк. рэд. П. I. Брыгадзін, У. Ф. Ладысеў. Мн, 2000.
  91. Рудовіч С. Час выбару: Праблема самавызначэння Беларусі ў 1917 г. Мн, 2001.
  92. Саверчанка I. В. Сымон Будны – гуманіст і рэфарматар. Мн, 1993.
  93. Сагановіч Г. Невядомая вайна 1654–1667 гг. Мн, 1995.
  94. Сарокін А. М. На ростанях айчыннай гісторыі. Беларуская веска (1917– 1990 гг.). Мн, 1999.
  95. Сачанка Б. Беларуская эміграцыя. Мн, 1991.
  96. Седов В. В. Славяне в древности. М, 1994.
  97. Силова С.В. Крестный путь (православное духовенство в годы Великой Отечественной войны) Мн., 2005.
  98. Сямашка Я. Армія Краёва на Беларусь Мн, 1994. Скарына і яго эпоха. Мн, 1990.
  99. Славяне и их соседи. М, 1999.
  100. Слобожанин В. П. Земское самоуправление в Беларуси (1905–1917 гг.). Мн., 1994.
  101. Снапкоўскі У. Е. Знешнепалітычная дзейнасць Беларусі. 1944–1953 гг. Мн., 1997.
  102. Содружество Независимых Государств: портрет на фоне перемен / Авт.-сост. А. Белько и др.; Отв. ред. И. М. Коротченя. Мн., 1996.
  103. Сокал С. Ф. Кароткі агляд гістарычнай, палітычнай і прававой думкі Беларусь Магілёў, 1999.
  104. Соловьев А. К. Белорусская Центральная Рада: создание, деятельность, крах. Мн., 1995.
  105. Соркіна І. Мястэчкі Беларусі ў канцы XVIII - першай палове XIX ст. Вільня, 2010.
  106. Сосна У. А. Фарміраванне саслоўна-групавога складу сялянства Беларусі ў канцы XVIII – 1-й палове XIX ст. Мн., 2000.
  107. Старостенко В.В. Общественно–философская мысль и национальное самосознание белорусов ХVІ–ХVІІ вв.: Очерки истории. Учебное пособие. Могилев, 1999.
  108. Сташкевич Н. С. Приговор революции: Крушение антисоветского движе¬ния в Белоруссии, 1917–1925. Мн., 1985.
  109. Страницы истории Компартии Белоруссии: суждения, аргументы, факты / Сост. Ю. П. Смирнов, Н. С. Сташкевич; Под ред. Р. П. Платонова. Мн., 1990.
  110. Таляронак С. Грамадска-палітычны рух на Беларусі (канец XVIII – 30-я гг. XIX ст.). Мн, 1998.
  111. Тарле Е. В. Нашествие Наполеона на Россию. М., 1992.
  112. Тимохович И. В. Битва за Белоруссию. Мн, 1994.
  113. Туронак Ю. Беларусь пад нямецкай акупацыяй. Мн, 1993.
  114. Турук Ф. Ф. Белорусское движение. Очерк истории национального и революционного движения белорусов / Предисл. А. Кавки. Мн, 1994.
  115. Урбан П. Да пытаньня этнічнай прыналежнасці старажытных ліцьвінаў. Мн, 1994.
  116. Улашчык М. М. Працы па археаграфіі і крыніцазнаўству гісторыі Беларусі: 3 рукапіснай спадчыны / Уклад.: Я. М. Кісялёва, В. У. Скалабан; Рэдкал.: Н. М. Дзятчык і інш. Мн, 1999.
  117. Філаматы і філарэты. Мн, 1998.
  118. Филатова Е. Н. Конфессиональная политика царского правительства в Беларуси. 1772 – 1860 гг. Мн., 2006.
  119. Ходзін С. М. Крыніцы гісторыі Беларусі (гісторыка-генетычнае і кампаратыўнае вывучэнне): Вучэб. дапам. Мн, 1999.
  120. Ходзін С. М. Гісторыя культуры Беларусі ў 1920–1930-я гг.: Дапам. для студэнтаў. Мн, 2001.
  121. Чаропка В. Уладары Вялікага княства. Мн, 1996.
  122. Цвикевич А. Краткий очерк возникновения БНР. Мн, 1990.
  123. Цітоў В. С. Этнаграфічная спадчына. Беларусь: краіна і людзі. Мн, 2001.
  124. Цьвікевіч А. «Западно-руссизм». Нарысы з гісторыі грамадскай мысьлі на Беларусі ў XIX і пачатку XX в. 2-е выд. Мн, 1993.
  125. Шадурский В. Г. Культурные связи Беларуси со странами Центральной и Западной Европы (1945–1990 гг.). Мн, 2000.
  126. Шалькевич В. Ф. Кастусь Калиновский: Страницы биографии. Мн, 1988.
  127. Швед В. В. Беларускія старонкі дзекабрыстаў. Мн, 1998.
  128. Швед В. В. Паміж Польшчай і Расіяй: Грамадска-палітычнае жыццё на землях Беларусі (1772–1863). Гродна, 2001.
  129. Юхо Я. А. За вольнасць нашу і вашу: Тадэвуш Касцюшка. Мн, 1992.
  130. Ючас М. Грунвальская бітва. Вільня-Беласток, 2010.
  131. Янушкевіч А. Вялікае Княства Літоўскае і Інфлянцкая вайна 1558 – 1570 гг. Мн., 2007.
  132. Яноўская В. Хрысціянская царква ў Беларусі. 1863 – 1914 гг. – Мн., 2002.
  133. Янушкевіч Я. Неадменны сакратар адраджэння: Вацлаў Ластоўскі. Мн., 1995.
  134. Ярмусик Э.С. Католический Костел в Белоруссии в годы Второй мировой войны (1939 – 1945). Гродно, 2002.
  135. Ярмусик Э.С. Католический Костел в Беларуси в 1945 – 1990 гг. Гродно, 2006.
  136. Яскевіч А. Падзвіжнікі і іх святыні: Духоўная культура старажытнай Беларусі. Мн., 2001.

 

Навукова-даведачныя выданні

 

  1. Архітэктура Беларусі: Энцыкл. давед. / Рэдкал.: А. А. Воінаў і інш. Мн., 1993.
  2. Асветнікі зямлі Беларускай: Энцыкл. давед. Мн., 2001.
  3. Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Мн., 1996–2004. Т. 1–18.
  4. Беларуская ССР: Кароткая энцыкл. Мн., 1976–1981. Т. 1–5.
  5. Беларусь: Энцыкл. давед. Мн., 1995.
  6. Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне (1941–1945): Энцыкл. Мн., 1990.
  7. Бібліяграфія па гісторыі Беларусі: Феадалізм і капіталізм. Мн., 1969.
  8. Беларускія пісьменнікі: Біябібліягр. давед. Мн., 2000. Т. 1–6.
  9. Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 2 т. – Мінск: БелЭн, 2006–2007.
  10. 250 асоб з Беларусі ў дыялогу культур. Мн., 2008.
  11. Ілюстраваная храналогія гісторыі Беларусі: Ад старажытнасці да пачатку ХХ ст. Мн., 1995.
  12. История Беларуси: Сл.-справ. Мн., 2000.
  13. Корзенко Г.В. Историки Беларуси в начале ХХІ столетия. Мн., 2007.
  14. Кулагін А.М. Каталіцкія храмы Беларусі. Мн. 2008.
  15. Кулагін А.М. Праваслаўныя храмы Беларусі. Мн. 2007.
  16. Мысліцелі і асветнікі Беларусі: Энцыкл. давед. Мн., 1995.
  17. Памяць Беларусі: Рэспубліканская кніга. Мн., 2005.
  18. Рэлігія і царква на Беларусі: Энцыклапедычны даведнік Мн., 2001.
  19. Францыск Скарына і яго час: Энцыкл. давед. Мн., 1988.
  20. Храналогія гісторыі Беларусі. Мн., 1992.
  21. Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Мн., 1993–2001.
  22. Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5 т. Мн., 1982–1987.
  23. Этнаграфія Беларусі: Энцыкл. Мн., 1983.

 

 

С критериями оценки уровня подготовки абитуриентов на вступительном испытании по специальности «Отечественная история» можно ознакомиться здесь.